Balangibog: Updates on Bikol Culture

NBDB and MCC announce winners of the 27th National Book Awards

2008-11-20T11:53:00.005+08:00

Bikolano writers. (L-R) Jun Balde, Vic Nierva, Marne Kilates, Danton Remoto, and Kristian Cordero.

The best published books of 2007 were given special recognition when the National Book Development Board and the Manila Critics Circle announced the winners of the 27th National Book Awards last November 15 at the Yuchengco Museum.

The Ateneo de Manila University Press bagged the Publisher of the Year Award. Among the writers who won awards for their books published in the Philippines in 2007 were Senator Edgardo J. Angara, Senator Juan Flavier, Carmen Guerrero Nakpil, Conrad de Quiros, Fr. Joaquin Bernas, and Tony Perez.

This year’s trophies were designed by young sculptor Glenn Cagandahan.

List of Winners

Anthology. Cordillera in June: Essays Celebrating June Prill-Brett, Anthropologist, edited by B. P. Tapang (UP Press); Mga Piling Dulang Mindanao, Unang Aklat, edited by Arthur P. Casanova (UST Publishing House).

Art & Best Designed Book. Salvador F. Bernal: Designing the Stage, by Nicanor G. Tiongson, designed by Brian Tenorio (NCCA).

Biography/Autobiography. From Barrio to Senado: An Autobiography, by Juan M. Flavier; Legends & Adventures, by Carmen Guerrero Nakpil (Circe Communications); Maria Kalaw Katigbak: A Charmed Life, by Monina Allarey Mercado (Anvil).

Children's Literature. The Boy Who Touched Heaven / Ang Batang Humipo sa Langit, by Iris Gem Li, translated by Roberto Añonuevo (CANVAS and Adarna House).

Drama. Tatlong Paglalakbay: Isang Trilohiya ng Mahahabang Dula, by Tony Perez (UST Publishing House).

Essay/Creative Nonfiction. Pagmumuni-muni at Pagtatalak ng Sirenang Nagpapanggap na Prinsesa: Mga Piling Maikling Sanaysay, by J. I. E. Teodoro (Imprenta Igbaong); Tongues on Fire, by Conrado de Quiros (Anvil).

Fiction. Mga Gerilya sa Powell Street, by Benjamin Pimentel (ADMU Press).

History. Kolonyal na Patakaran at Nagbabagong Kamalayang Filipino: Musika sa Publikong Paaralan sa Pilipinas, 1898-1935, by Raul C. Navarro (ADMU Press); The Saga of La Naval: Triumph of a People’s Faith, edited by Lito B. Zulueta (Dominican Province of the Philippines).

Journalism. The Rulemakers: How the Wealthy and Well-Born Dominate Congress, by Sheila S. Coronel, Yvonne T. Chua, Luz Rimban, and Booma B. Cruz (Anvil).

Law. A Living Constitution: The Troubled Arroyo Presidency, by Joaquin G. Bernas SJ (ADMU Press).

Literary Criticism. Sipat Kultura: Tungo sa Mapagpalayang Pagbabasa, Pag-aaral at Pagtuturo ng Panitikan, by Rolando B. Tolentino (ADMU Press).

Medicine. Bone Tumors in Filipinos: A Collection of 876 Cases from the University of the Philippines Philippine General Hospital, by Edward H. M. Wang and Ariel Vergel de Dios (Bookmark).

Poetry. Antisipasyon asin iba pang Rawitdawit sa Bikol asin Ingles / Anticipation and Other Poems in Bikol and English, by Victor Dennis T. Nierva, translated by Marne L. Kilates and H. Francisco V. Peñones Jr. (Goldprint); Mostly in Monsoon Weather: Poems New & Revisited, by Marne L. Kilates (UP Press); Passages: Poems, 1983-2006, by Edgar B. Maranan (Bookmark).

Sciences. Living with Nature in Our Times, by Abercio V. Rotor (UST).

Social Sciences. Colonial Pathologies: American Tropical Medicine, Race, and Hygiene in the Philippines, by Warwick Anderson (ADMU Press); The Dynamics of Regional Development: The Philippines in East Asia, edited by Arsenio M. Balisacan and Hal Hill (ADMU Press).

Theology & Religion. Investing in Miracles: El Shaddai and the Transformation of Popular Catholicism in the Philippines, by Katharine L. Wiegele (ADMU Press).

Translation. Lagalag sa Nanyang, translated by Joaquin Sy from Nanyang Piaoliuji, by Bai Ren (UP Press).

Travel. Baler, Aurora, by Edgardo J. Angara, Jesus T. Peralta, Domingo Madulid, Jose Maria A. Cariño, Xavier Brisset, Enrique Quezon Avanceña, Manuel L. Quezon III, Ricardo T. Jose, and Juan Edgardo M. Angara (Rural Empowerment Assistance and Development Foundation).

Publisher of the Year. Ateneo de Manila University Press

A citation was given to Vocabulary of the Kapampangan Language in Spanish and Dictionary of the Spanish Language in Kapampangan, translated by Venancio Q. Samson from Vocabulario de Pampango en Romance, y Diccionario de Romance en Pampango (1732), by Diego Bergaño (Holy Angel University Press).

The finalists were chosen by the following professional organizations and academic institutions: American Hospitality Academy, Ateneo Institute of Literary Arts and Practices, Bienvenido N. Santos Creative Writing Center, DLSU Business Management Department, DLSU Department of Communications, Integrated Bar of the Philippines, Kuwentista ng mga Tsikiting, NBDB, National Historical Institute, Philippine Economics Society, University of Asia and the Pacific Filipino Department, UP Institute of Creative Writing, UP College of Fine Arts, UP Department of Psychology, UP-NCPAG, UP-NISMED, Philippine Literary Arts Council, Philippine Travel Agencies Association, and Women’s Studies Association of the Philippine.

The winners were chosen jointly by the Manila Critics Circle and the National Book Development Board’s appointed judges. Aside from members of the Manila Crtiics Circle, the following were the NBDB’s appointed judges per category: Dr. Mario Miclat (Anthology), Cid Reyes (Art/Architecture), Dr. Priscelina Legasto (Biography/Autobiography), Usec. Elmer Hernandez (Business and Economics), Neni Sta. Romana-Cruz (Children’s Literature), Chef Richard Cordova (Cook Books and Food), Alvin Yapan (Drama), Dr. Nona Ricafort (Education), Wendell Capili (Essay), Jun Cruz Reyes (Fiction in a Vernacular Language), Charlson Ong (Fiction in a Foreign Language), Prof. Ambeth Ocampo (History), Malou Mangahas (Journalism), Ret. Supreme Court Justice Santiago Kapunan (Law), Dr. Pamela Constantino (Linguistics), Prof. Gary Devilles (Literary Criticism), Dr. Francisco Altarejos (Medicine), Dr. Gemino Abad (Poetry), Dr. Merle Tan (Science), Dr. Zosimo Lee (Social Science), Quinito Henson (Sports), Dr. Dennis Gonzalez (Theology and Religion), Marne Kilates (Translation), Emily Abrera (Travel), and Francisco Doplon (Design).

The 27th National Book Awards is sponsored by the National Commission for Culture and the Arts, Yuchengco Museum, Manila Bulletin, Galerie Joaquin, Fuji Xerox, and Senator Mar Roxas.

Bikolanos in National Book Awards

2008-10-26T13:18:00.005+08:00

from Isagani R. Cruz's blog, appeared in his column "Mini-critiques" in The Philippine Star, Thursday, 23 October 2008

(Marne Kilates (Poetry), Luis Cabalquinto (Poetry), Kristian Cordero (Poetry), Vic Nierva (Poetry), Andrew Recepcion (Theology), Agnes Brazal (Theology), and Joaquin Bernas SJ (Law) are Bikolanos.)

According to the Manila Critics Circle and the National Book Development Board, these are the finalists for the National Book Awards for books published in 2007:

ANTHOLOGY. A la Carte, edited by Cecile Manguerra Brainard and Marily Ysip Orosa; At Home in Unhomeliness, edited by J. Neil C. Garcia; Best Filipino Stories, edited by Gemino H. Abad and Gregorio C. Brillantes; Cordillera in June, edited by B. P. Tapang; Ang Dagling Tagalog, 1903-1936, edited by Rolando B. Tolentino and Aristotle Atienza; Mga Piling Dulang Mindanao, edited by Arthur P. Casanova; Very Short Stories for Harried Readers, edited by Vicente Garcia Groyon.

ART / ALFONSO T. ONGPIN PRIZE. Philippine Church Façades, by Pedro G. Galende, OSA; Pinoy Dressing, by Barge Ramos; Salvador F. Bernal, by Nicanor G. Tiongson.

BIOGRAPHY / AUTOBIOGRAPHY. From Barrio to Senado, by Juan M. Flavier; Legends & Adventures, by Carmen Guerrero Nakpil; A Man and His Music, by Angel M. Peña; Maria Kalaw Katigbak, by Monina Allarey Mercado.

CHILDREN’S LITERATURE. The Boy Who Touched Heaven / Ang Batang Humipo sa Langit, by Iris Gem Li, translated by Roberto Añonuevo; Dalawang Bayani ng Bansa, by Rene O. Villanueva; Sampu Pataas, Sampu Pababa, by Russell Molina; Tight Times, by Jeanette C. Patindol.

COOKBOOKS AND FOOD. Cooking for Health, by Cris C. Abiva, Luz S. Callanta, and Atel E. Jazmines; An Introduction to Coffee, by Pacita U. Juan and Ma. Regina S. Francisco.

DRAMA. Psychedelia Apocalypsis at Iba Pang Dula, by Nicolas B. Pichay; Tatlong Paglalakbay, by Tony Perez.

EDUCATION: Magaling ang Pinoy!, by Queena N. Lee-Chua, Ma. Isabel Sison-Dionisio, and Nerisa C. Fernandez.

ESSAY / CREATIVE NONFICTION. Into the Country of Standing Men, by Rey Ventura; Pagmumuni-muni at Pagtatalak ng Sirenang Nagpapanggap na Prinsesa, by J. I. E. Teodoro; Tongues on Fire, by Conrado de Quiros.

FICTION / JUAN C. LAYA PRIZE. Mga Gerilya sa Powell Street, by Benjamin Pimentel.

SHORT FICTION. The Kite of Stars & Other Stories, by Dean Francis Alfar.

HISTORY. Assembly of the Nation, by Manuel L. Quezon III, Jeremy R. Barns, Emmanuel A. Albano, Ricardo T. Jose, and Manuel F. Martinez; Forcing the Pace, by Ken Fuller; Kolonyal na Patakaran at Nagbabagong Kamalayang Filipino, by Raul C. Navarro; Occupation, by Benito J. Legarda Jr.; The Saga of La Naval, edited by Lito B. Zulueta.

JOURNALISM. Dateline Manila, by Foreign Correspondents Association of the Philippines; Exposé, by Boy Villasanta; The Rulemakers, by Sheila S. Coronel, Yvonne T. Chua, Luz Rimban, and Booma B. Cruz.

LAW. A Living Constitution, by Joaquin G. Bernas SJ.

LINGUISTICS. (Re)making Society, edited by T. Ruanni F. Tupas.

LITERARY CRITICISM. Ang Bayan sa Labas ng Maynila / The Nation Beyond Manila, by Rosario Cruz-Lucero; A Handbook of Philippine Folklore, by Mellie Leandicho Lopez; Sipat Kultura, by Rolando B. Tolentino.

MEDICINE. Bone Tumors in Filipinos, by Edward H. M. Wang and Ariel Vergel de Dios.

POETRY. Antisi*Pasyon asin iba pang Rawitdawit sa Bikol asin Ingles / Anticipation and Other Poems in Bikol and English, by Victor Dennis T. Nierva, translated by Marne L. Kilates and H. Francisco V. Peñones Jr.; Dissonant Umbrellas, by Angelo V. Suarez; Malagilion: Sonnets tan Villanelles, by Santiago B. Villafania; Mannahatta Mahal, by Luis Cabalquinto; Mostly in Monsoon Weather, by Marne L. Kilates; Passage, by Edgar B. Maranan; Pusuanon, by Kristian Sendon Cordero, translated by Marne L. Kilates and H. Francisco V. Peñones Jr.; Textual Relations, by Ramil Digal Gulle.

SCIENCES. Living with Nature in Our Times, by Abercio V. Rotor.

SOCIAL SCIENCES. Colonial Pathologies, by Warwick Anderson; The Dynamics of Regional Development, edited by Arsenio M. Balisacan and Hal Hill.

SPORTS. Sports @ Far Eastern University, by Manolo R. Iñigo, Mark Molina, and Gloria R. Aligada.

THEOLOGY & RELIGION. Body and Sexuality, edited by Agnes M. Brazal and Andrea Lizares Si; God’s Global Household, by Andrew Gimenez Recepcion; Investing in Miracles, by Katharine L. Wiegele.

TRANSLATION. Lagalag sa Nanyang, translated by Joaquin Sy from Nanyang Piaoliuji, by Bai Ren.

TRAVEL. Baler, Aurora, by Edgardo J. Angara, Jesus T. Peralta, Domingo Madulid, Jose Maria A. Cariño, Xavier Brisset, Enrique Quezon Avanceña, Manuel L. Quezon III, Ricardo T. Jose, and Juan Edgardo M. Angara; Iloilo, edited by Anita Feleo.

BEST DESIGN. Dissonant Umbrellas, designed by Angelo V. Suarez, Constantino Zicarelli, Keith Dador, Sandra Palomar, Mark Salvatus, Stephanie Yapnayon, Macy Cruz, Mike Mendoza, Julie Grafia, and Dwein Trahata Baltazar; Cebu, designed by Norrino C. Hernandez; Lola Puti, designed by Vanessa Tamayo; Pearl of the Orient, designed by Felix Mago Miguel; The Saga of La Naval, designed by Bong Bundag, Florentino Bolo OP, and Robbie Villegas; Salvador F. Bernal, designed by Brian Tenorio; Sol, designed by Farley del Rosario; Tight Times, designed by Sergio T. Bumatay III.

The book entitled Vocabulary of the Kapampangan Language in Spanish and Dictionary of the Spanish Language in Kapampangan will be given a citation.

Awarding Ceremonies will be on November 15, 2008, at the Yuchengco Museum, RCBC Plaza, Ayala cor. Gil Puyat Ave., Makati City.

PTALB Writer of the Year is an Irigueño

2008-09-26T22:26:00.004+08:00

by Jonas Cabiles Soltes ( from Bicol Mail), with additional information by Vic Nierva

Naga City—THE JURY of this year’s Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon (PTALB) have announced last Saturday the winners of Bicol Region’s premier literary prize.

Jonher A. Caneba of Iriga City shared the top prize in the poetry category with Jerome Hipolito of Calabanga, Camarines Sur, and Sonny Sendon of Iriga City with their collections of poems entitled Sa Pagtira asin iba pan mga rawitdawit, Pagbunag nin Paroy asin iba pan rawitdawit, and Vertigo, respectively.

Caneba was also proclaimed Writer of the Year. He wrote the script of Santigwar, a short film that won in the Quisumbing-Escandor Film Festival.

Sendon is a member of the writer’s guild of University of Sto. Tomas, and was a recipient of an honorable mention in the Maningning Miclat Poetry Prize.

Bicol Mail and Philippine Daily Inquirer journalist Juan Escandor Jr. of Sorsogon bested other contenders for the top prize in the fiction category with his short story Taon nin mga Ayam.

Only one one-act play, Natad kan Pagtiwala sa Pagkamoot by Richard D. Madrilejos of Tabaco City, is cited by the Premio Arejola this year. Madrilejos received an honorable mention for his work.

No entry was proclaimed winner in the essay category.

The finalists for the essay category are: Nata Bukol an Asenso sa Bikol by Filemon Baturiano, Jr. of Naga City, An Kontemporaryong Bicol: Sarong Pagsirip sa Kulturang Bikolnon by Raizsa-Daphne A. Benosa of Naga City and Agyat kan Modernong Panahon sa Kulturang Bikolnon by Fe Peralta of Pili, Camarines Sur.

Chosen from nearly thirty entries from all over Bicol and other parts of the country, the literary works were recognized last September 13 at the St. Vincent de Paul Auditorium of the Holy Rosary Minor Seminary in Naga City

Judges included Prof. Cyril Conde of Ateneo de Naga University, Prof. Jazmin Llana of Aquinas University, and anthologized poet Ben Escoto.

Winners of the top prizes each received P3,500 and a gold medallion.

Categories included poetry (rawitdawit), fiction (osipon), essay (saysay), playwriting (dula), stories for children (osipon na pan-aki), novel (nobela) and the honor of being named Writer of the Year (Parasurat kan Taon).

Sorsogon writer Reynaldo Jamoralin and Irish-American Jesuit Bikol Culture scholar Fr. James O'Brien SJ were honored with the PTALB Lifetime Achievement Award for their respective contributions to Bikol literature and studies.

To honor the 2010 Tercentenary of the Bikol Devotion to the Lady of Penafrancia, the Patroness of Kabikolan, the Premio Arejola opened a special poetry category for high school and elementary students. Joville Andrea P. Foliente of Ragay, Camarines Sur won the special category.

The literary prize is a partnership between the Naga City Junior Chamber of Commerce and Industry and the Arejola Foundation for Social Respondibility.

5th Premio Tomas Arejola finalists named

2008-09-02T07:02:00.003+08:00

by Kabulig-Bikol Writers Bureau

Three short stories, three essays, thirteen collections of poetry and a 1-act play are incontention for top honors in the 5th Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon (PTALB).

This was announced recently by Carlos Arejola, chairman of the Bicol-wide literary competition widely-regarded in the literary circle as Bicol's premier literary prize.

The finalists:

Fiction

“Duwang Bangging Kugos” by Jaime Jesus Borlagdan (Tabaco City)
“Taon nin mga Ayam” by Juan Escandor, Jr. (Naga City)
“Padyak” by Austin John M. Ortinero (San Jose, Camarines Sur)

Essay

“Nata Bukol an Asenso sa Bikol” by Filemon Baturiano, Jr. (Naga City)
“An Kontemporaryong Bicol: Sarong Pagsirip sa Kulturang Bikolnon” by Raizsa-Daphne A. Benosa (Naga City)
“Agyat kan Modernong Panahon sa Kulturang Bikolnon” by Fe Peralta (Pili, Camarines Sur)

Poetry

“Isyung Sosyal” by Ronnel I. Abarientos (Ocampo, Camarines Sur)
“Sirit-sirit Bulong sa Pag-ngirit” by Filemon Baturiano, Jr.
“Horror asin iba pan mga rawitdawit” by Raizsa-Daphne A. Benosa
“Kanta kan Dai Nagtutunong na Uran” by Jaime Jesus Borlagdan
“Sa Pagtira asin iba pan mga rawitdawit” by Jonher A. Caneba (Iriga City)
“Pasil-Magduman-Maswerte asin iba pan mga rawitdawit” by Dan Albert L. Carino (Calabanga, Camarines Sur)
“Langka asin iba pan mga rawitdawit” by Marcial Dogillo Espinola (Sorsogon City)
“ Pagbunag nin Paroy asin iba pan rawitdawit” by Jerome M. Hipolito (Calabanga , Camarines Sur)
“Iyabe sa Tuninong Nakua sa Pagdakop nin Hangos asin iba pan mga rawitdawit” by Frederick Maurice S. Lim (Tabaco City)
“Rigmat na Kadikit” by Edwin V. Morales (Canaman, Camarines Sur)
“Nagkapirang Tingog” by Nino Manaog, (Tinambac, Camarines Sur/Iloilo City)
“Apatam” by Jereco Rebadeo (Calabanga, Camarines Sur)
“Vertigo” by Sonny Sendon (Iriga City)

One-act Play

“Natad kan Pagtiwala sa Pagkamoot” by Richard D. Madrilejos (Tabaco City)

Chosen from nearly thirty entries from all over Bicol and other parts of the country, the said literary works will be honored on September 13, this year at the St. Vincent de Paul Auditorium of the Holy Rosary Minor Seminary in Naga City. The best entries, to be named in the said occasion, will receive P3,500 and the the PTALB gold medallion. A grand prize winner shall then be chosen from among the category winners and will be conferred the title, Parasurat kan Taon (Writer of the Year) and receive P10,000 cash. The cash prize is courtesy of the Naga City Jaycees currently headed by Alexis Fante.

The said Jaycee chapter is behind the Rawitdawit para ki Ina category of this year's PTALB. This special poetry category, open exclusively to elementary, high school students and out-of-school youths aged 16 below, was launched in preparation for the 2010 Tercentenary of the Bikol devotion to the Lady of Penafrancia. The six finalists of this special category are still being chosen as of press time but will likewise be honored in the said awarding ceremony.

Kgwd. Bernadette Roco, chairperson of the Committee on Culture and the Arts of the Sangguniang Panglungsod of Naga, will be this year's keynote speaker. Kgwd Roco has initiated a number of cultural awareness projects recently, including the highly-successful Arts in the Heart of Bikol which aims to bring arts closer to the masses. The public is invited.

Albay boy’s drawing bests 1,676 worldwide

2008-09-02T04:54:00.000+08:00

by Ephraim Aguilar (Philippine Daily Inquirer, August 31, 2008), photo from ShootNations

GUINOBATAN, Albay, Philippines—Bryle Napay’s mind is etched with memories of rainy days when he would set aside his black leather shoes and wade to school on slippers as floods would rise fast in their village in Camalig town.

These memories were what inspired Bryle, now 16, to join the Shoot Nations 2008 contest, where his drawing bested 1,676 entries from all over the world.

Shoot Nations, organized by Plan International and London-based Shoot Experience, is an annual photography and drawing contest, which encourages young people to express their thoughts on global issues.

It aims to use these art forms as tools for cross-cultural, language-free communication. Entries are sent online.

This year’s theme revolved around climate change, a global menace that has prompted advocates to launch worldwide campaigns on awareness and reduction of greenhouse gas emissions.

But Bryle’s drawing, which he finished in just a day using paint and oil pastel, conveyed a simple message out of “a hand holding a seedling.”

It was captioned, “Reminds me that we can still do small things before it’s too late.”

A newbie in outside-the-school drawing contests, Bryle, senior high school student at the Marcial O. Rañola Memorial School here, said he never thought his drawing would win as “Best Overall Drawing” in the all-age category.

Bryle’s winning entry will be printed for exhibition at the World Youth Congress in Quebec, Canada, for the United Nations International Youth Day 2008.

It is also posted on www.shootnations.org and was exhibited at the OXO Tower Gallery in London last Aug. 12 to 17.

Bryle said his awareness of the ill-effects of environmental degradation as experienced by his community vividly showed him the impacts of a changing climate.

“Since [my] kindergarten [days], our village had always been flooded,” he recalled.

This reality, Bryle said, made him easily understand that deeds as small as littering trash have greater effects on a larger population.

He said that as thousands of young people view his drawings, he wants to send a message of unity.

“If every one would contribute in small ways and with all our efforts, we can save mother earth,” he said.

He lamented that most of the so-called “wired generation,” or those born in the advent of mobile technology, have become passive of environmental issues.

“Even if there are environmental laws and education in schools, some young people would not really care. But this can change if the youth are properly educated,” he said.

Dream

Given the chance, he said, he would love to create cartoons, whose content advocates environmental protection.

“I want to make animé about climate change so the youth will be aware of this issue,” he said.

After winning the contest, Bryle said he was motivated to learn more about environmental issues.

Because of his Shoot Nations stint, Bryle received an invitation to become a young ambassador for climate change in the YouthXchange, a international campaign initiative on sustainable consumption and production.

Aréjola Foundation receives Gawad Bucaneg

2008-09-01T15:50:00.005+08:00

Ateneo de Manila Professor Evelyn Soriano (second from left, holding the plaque) and award-winning writer Lorna Arejola-Billanes pose with Bikolano writers (l-r): fictionist Abdon Balde Jr, Writers' Guild founder Jogar Tosoc, and poet and Balangibog editor Vic Nierva.

Prof. Soriano and Ms. Billanes represented the Arejola Foundation for Social Responsibility, Inc. and received the 2008 Gawad Pedro Bucaneg for outstanding cultural organizations. The award was given by the Unyon ng Mga Manunulat ng Pilipinas (UMPIL) last Saturday, August 30, at the GSIS Museo ng Sining, Pasay City.

CSSAC prof links Bicol writers, food and diaspora in Singapore lecture

2008-08-21T10:52:00.004+08:00

by H. Francisco V. Peñones Jr., photograph by Zhella Monserate-Manrique

HOW DO expatriate Bikol writers remember or retain their connection to their common roots, that is, Bicol?

This is one of the questions raised and answered by CSSAC professor, Dr. Judith B. Salamat, in a paper she read early this month at a conference of international scholars at the National University of Singapore.

In her paper titled, The Return of the Writers: The Culinary Diaspora, Salamat studied the works of three Bikol writers who establish linkage with Bicol through their use of food images in their respective ouvres.
These writers include New York-based Magarao poet, Luis Cabalquinto, San Jose State University MFA graduate student H. Francisco Peñones Jr.; and University of Wollongong creative writing professor, Merlinda C. Bobis.

At the said conference sponsored by the Asia Research Institute which tackled the issue of Return Migration in Asia, Salamat argued that these Bicol writers return home by and through the integration of images of food identifiable with the region, like the coconut-creamed natong or gabi.

"These writers project their sense of home and return through their 'stomach,' that is, through gustatory elements," Salamat pointed out.

She said that "Bobis explores nostalgia, pain of loss and either/or, neither here/nor there dynamics. Penones' culinary images provide a taste of the poet's concern for the oppressed and the abused, such as the OFWs and his anti-neocolonialist voice of the Philippine government."

"On the other hand, Cabalquinto reveals a Bikolano's 'child-like content' once s/he is at home -ensconced in the comfort of his/her loved one," she added.

"All these three writers basically create works that whet the culinary appetite of the readers while penetrating a more profound cultural ethos of longing and belonging," she concluded.

Salamat's Singapore paper on culinary diaspora closely followed a related topic she tackled in another paper she earlier presented at the 8th International Conference on Philippine Studies at the Philippine Social Science Center in Quezon City held last month.

In the ICOPHIL gathering, she discussed how three Bicol writers cope with what she termed "academic diaspora" through the use of Blogs and Blogging.

These three writers include Victor Dennis T. Nierva, who is taking his Master of Arts in Creative Writing at the University of the Philippines as a scholar of the Ateneo de Naga University, Jazmin B. Llana who is pursuing her PhD in Theater Arts at the University of Wales in Aberystwyth in the U.K. as an International Ford Foundation Fellow like Peñones, the other subject of Salamat's paper.

UST Press launches new novel on Bikol

2008-08-21T09:24:00.006+08:00

THE University of Sto. Tomas Publishing House will launch Abdon M. Balde Jr.'s latest contribution to Philippine fiction, his novel, "Awit ni Kadunung." The latest novel, the longest among Balde's works of fiction, narrates the journey of the character Peter back to Bikol to closely study the Ibalong epic and its three heroes. Along the way, the main character encounters various experiences, mysteries, as well as puzzling auguries and self-discoveries.

Balde is the author of the novels, "Pangarap at Pangitain," "Mâyong," "Hunyangong Bato,"and "Calvary Road." He has received the 2003 Rokyaw Ibalong Bikol Achievement Award in Literature, 2007 Premio Tomas Arejola Lifetime Achievement Award and the 2008 Omaw sa Oragon. He is a recipient of the the National Book Award, Juan C. Laya Prize for Best Novel and Best Book of Fiction, Gintong Aklat Award and the Don Carlos Palanca Memorial Award for Literature. He is a civil engineer by profession, and hails from Busac, Oas, Albay. He now resides in Las Piñas City with his family.

"Awit ni Kadunung" will be launched on September 15, 2008, during the Manila International Book Fair at the SMX Convention Center, SM Mall of Asia, Pasay City.

An excerpt from "Awit ni Kadunung" is available for viewing HERE.

Arejola Foundation is '08 UMPIL awardee

2008-08-17T19:28:00.002+08:00

MANILA - The Arejola Foundation for Social Responsibility, Inc. (AFSRI) will be conferred with the prestigious Gawad Pedro Bucaneg by the Unyon ng mga Manunulat ng Pilipinas (UMPIL) on August 30, 2008, when the writers' union hold its 34th National Covention. Gawad Bucaneg is given to any organization which has done significant projects for the advancement of Philippine literature.

Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat-Bikol

Since its foundation, the Arejola Foundation has been giving special attention to the development and promotion of Bikol literature and culture. The foundation runs the Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat-Bikol and the Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon. It is also engaged in literary and literacy campaigns by distributing books and reading materials to public elementary schools in remote villages of Camarines Sur.

Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon

In the citation for the Arejola Foundation, UMPIL recognizes the Foundation's efforts as "from its own heart and coffers" and thus an essential "part in the current resurgence in Bikol writing, and in the end enriching Filipino literature."

The awarding ceremony will be held during the UMPIL National Convention on August 30, at the GSIS Museum, Cultural Center of the Philippines Complex, Pasay City. Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas for outstanding Filipino writers and Gawad Paz Marquez Benitez for outstanding educator in the field of literature will also be awarded. Receiving this years Gawad Balagtas are: Ruperta VR. Asuncion (Iluko Poetry), Armando Y. Lao (Filipino Screenplay), Edgardo B. Maranan (Essay and Poetry), James Teng Choon Na (Chinese Poetry), and Delfin L. Tolentino (Essay); while Ligaya T. Rubin will receive the Gawad Paz Marquez Benitez.

Ika-5 Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon

2008-07-29T12:36:00.006+08:00

c/o Museo de Caceres, Holy Rosary Minor Seminary

Elias Angeles St., Naga City

PremioTomasArejola@gmail.com

TEMA: Paorogon: An Karahayan, An Katalingkasan, An Katanosan

RULES of the CONTEST

I. REGULAR CATEGORIES

Open to all Bicolano writers and literary enthusiasts writing in any of the Bikol languages. There shall be no discrimination on the basis of age, gender or religion. Contestants under 18 years of age are, however, required to submit a certificate of parental consent.

The 2008 Premio Arejola is open in the Poetry, Fiction, Essay, Drama and the Novel categories.

Entries for the Rawitdawit (poetry) category must consist of at least 10 poems but not more than 15 poems.
Entries for Osipon (fiction) should be at least 7 pages in length but should not exceed 12 pages.
Entries for the Osipon na Pan-aki (stories for children) should be at least 5 pages in length but should not exceed 10 pages. Entries with a plot and narrative suitable for an illustrated storybook of at least 30 pages are preferred.
Entries in the Halipot na Dula (one-act play) must be of sufficient length to approximate a performing time of at least thirty minutes. Halawig na Dula (Full-length plays) should have a performing time of at least an hour and a half. Entries in the play categories may be intended for children and/or adults. Plays for children, however, should be directed principally to promote Bikol values and traditions in the grade school level, ages 7 to 12.
Entries in the Salaysay (essay) category should be at least 5 pages in length but should not exceed 8 pages. Informal, personal essays about the Bicolano way of life is preferred.
Entries in the Nobela (novel) may deal with any subject, provided it is tackling issues relevant to Bikol realities.

Only new and unpublished works are eligible. A work that has been awarded a prize in another contest is not qualified for the awards.

All entries should be written originally in Bikol and not a translation of a work written in another language. The works must show literary merit and social significance.

Contestants may join in all categories but can submit only one entry per category.

Entries in the regular categories must be submitted in four copies, double spaced on 8 1/2 x 11 inches bond paper with one inch margin on all sides and the page number typed consecutively, e.g., 1 of 8, 2 of 8 and so on. Font must be Arial and font size must be 12. Entry must be submitted with pseudonym only and not the author’s real name. Author’s name and pseudonym must be submitted in a separate sealed envelope together with a bio-data containing the author’s literary background, an ID picture, and contact information. A notarized declaration of originality and authenticity of authorship must accompany the entry.

Finalists in each of the categories shall each receive the Premio Tomas Arejola Diploma of Merit. A top winner will be chosen from among the finalists who shall then receive the Premio Tomas Arejola medallion and P3, 000 cash prize. The said category winners are eligible for the Grand Prize, the winner of which shall be named Parasurat kan Taon (Writer of the Year) and will be awarded P10, 000 and the Naga City Jaycees Tropeo para sa Parasurat kan Taon.

II. MGA RAWITDAWIT para ki INA Category

To honor the 2010 Tercentenary of the Bikol Devotion to the Lady of Penafrancia, the Patroness of Kabikolan, the Premio Arejola shall have a special poetry category for high school and elementary students starting this year. To be known as Rawitdawit para ki Ina, this special category shall have the following rules:

Participants may submit more than one entry but each entry must be computer-typed and accompanied by a) the author’s brief bio-data duly signed by a class adviser or a faculty coach, and b) a certificate of parental consent.

Entries must be written in the Bikol language, original, unpublished and have not been previously awarded a prize in any literary contest.

There are no restrictions in length nor style but all entries must articulate a young person’s devotional sentiments to the Lady of Penafrancia, as well as the significance of such devotion in today’s world.

Out-of-school youth not more than 16 years old are also enjoined to participate.

Finalists and their adviser/mentor will each be awarded the Premio Tomas Arejola Diploma of Merit. The three best entries will be chosen from among the finalists who shall each receive the Naga City Jaycees Rawitdawit para ki Ina Medallion and P2, 000 cash prize. The adviser or mentor of the top three winners will also receive medallions and prizes. In the event that an out-of-school youth wins, the prizes intended for the adviser/mentor will be awarded to the participant’s parent or guardian.

III. PREMIO para sa PARABASA Category

In an attempt to win wider adherence for Bikol Literature, the Premio Arejola shall have a special readership prize, the Premio para sa Parabasa, again this year. This category is open to students and out-of-school youth aged 16 to 22. Entries in this category should be a review, between 150 to 250 words, of any of the following Bikol titles:

Ragang Rinaranga, 2006, Agnus Press, book of poetry by Frank V. Penones, Jr
Antisipasyon asin iba pang mga rawitdawit sa Bikol asin Ingles, 2007, Goldprint Publishing House, book of poetry by Victor Dennis T. Nierva
Pusuanon, 2008, Goldprint Publishing House, book of poetry in Bikol by Kristian Cordero
Gibsaw sa Salakab, 2008, AMS Press, book of poetry in Bikol by Buboy Aguay

For information on how to access said materials, send email to PremioTomasArejola@gmail.com.

Finalists of the Premio para sa Parabasa shall each receive a Diploma of Merit and fellowship grant to the 5th Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat-Bikol on October 2009. The top winner will receive gifts and prizes worth P3,000.

IV. OTHER INFORMATION

Entries for all categories must be addressed to the Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon 2008 and sent at the above address not later than August 30, 2008. Entries sent by mail or courier must be postmarked /invoiced not later than August 25, 2008.

Entries submitted via e-mail must be a Word Document file and sent as an attachment together with the contestant’s bio-data containing his/her literary background and a notarized certification or authenticity of authorship of the entry. The original copy of notarized certification and ID picture must then be sent to 2008 PTALB thru mail. Entries submitted via e-mail must be submitted not later than August 25, 2008.

Failure to comply with any of the requirements shall result in disqualification from the awards.

Copies of winning entries shall remain with and become property of the Premio. Copyright of the works remain with the author but the latter grants, assigns and transfers into PTALB the right without necessity of any payment other than the prize which may have been awarded to publish the winning entry or portion thereof as it may at its discretion.

The Premio has the right of action against the author if it may later on discovered that the participant is not the creator or owner of the copyright to the winning work. The Premio shall not be liable to any court action if a third party files a case against the winner and/or contestant who plagiarized the work of the said third party.

Winners of all the aforementioned categories shall be responsible for the payment of government taxes.

Names of the finalists will be announced in local weeklies and radio stations on the first week of September 2008.

The names of the winners and members of the Board of Judges shall be announced on Sept 14, 2008, Tomas Arejola’s 143rd birth anniversary, in an awarding ceremonies in Naga City.

Proyekto kan Arejola Foundation for Social Responsibility, Inc. asin kan Naga City Jaycees, Inc.

Writers' Prize winners bared

2008-07-23T03:57:00.006+08:00

from the National Commission for Culture and the Arts

Five Filipino writers will be awarded cash to be able to finish their projects in fiction, essay, biography and poetry by the National Commission for Culture and the Arts (NCCA), led by its chairman Dr. Vilma Labrador and executive director Cecile Guidote Alvarez, through its 2007 NCCA Writers’ Prize, one of the country’s top literary awards.

Ed Maranan, Elyrah Loyola Salanga, Telesforo Sungkit, Jr., Kristian Sendon Cordero and Rosario Cruz-Lucero will be honored with a trophy, a certificate and the first tranche of P50,000 each at the awarding ceremony on July 25, 2008, at the lobby of the NCCA Building in Intramuros at 6 p.m.

In the essay in English category, Maranan’s "The Country in the Heart: A Writer’s Times and Travels" is chosen. He is a veteran fictionist, poet, activist and teacher.

A professor at the University of the Philippines, 28-year-old Elyrah Loyola Salanga wins in the literary biography category. Her project, "Alfredo Navarro Salanga: Sa Mga Pahina at Ibang Salaysay," will tell about his father, the great late writer Alfredo Navarro Salanga. Elyrah has already won a Carlos Palanca Award for essay in 2006.

In the novel in Cebuano category, the prize goes to Telesforo Sungkit, Jr., who is now based in Laguna but hails from Bukidnon, for his project "Mga Gapnod sa Kamad-an."

Kristian S. Cordero wins in the poetry in Bicolano category for his project "Segunda Mano." Hailing from Iriga City, Cordero teaches at the Ateneo de Naga University, is author of two collections of poetry and has won several awards including a Palanca Award for short story and the Madrigal-Gonzales Best First Book Award in 2006.

Rosario Cruz-Lucero, prominent writer, critic, professor at the University of the Philippines and Palanca awardee, wins in the short story in English category for her "Papa’s Field and Other Stories of the Disappeared."

There are no winners in the drama category in any of the Panay languages.

The winners will be given a grant of P250,000.00 gross each to assist them during the writing stage of the project and will be given in four tranches. The grant is good for one year, after which a manuscript of the writing project will be submitted to the NCCA for possible publication.

The biennial award was spearheaded by National Artist for Literature Virgilio Almario when he was executive director of the NCCA. This is in line with NCCA’s mission to “encourage the continuing development of a pluralistic culture by the people themselves,” will be creating the opportunity to have a direct hand in the development of Filipino literature. With this grant, the NCCA Writers’ Prize, writers will be freed from the demands of their work and shall be able to focus on the writing of the project for one year.

For the awarding ceremony on July 25, Dr. Ricardo de Ungria, commissioner of the Subcommission on the Arts and head of the Committee on Literary Arts, will be the guest speaker. The NCCA is at the 635 General Luna Street, Intramuros, Manila.

Bikolnon na Agimadmad

2008-07-10T01:21:00.000+08:00

Bikolnón na Agimadmád / Bikol Consciousness
(A New Anthology of Contemporary Poetry in the Bikol Languages)

Now accepting contributions of one to three poems from each poet, unpublished, exploring Bikolano memory, experience, reality, and imagination.

Poems shall be in any of the Bikol languages, with translations into English. Editors have the option to edit translations. Accompany your contribution with a short, one-paragraph, bionote.

Editors: Kristian S. Cordero, Marne L. Kilates, and Victor Dennis T. Nierva.

Send contributions to bikolit@gmail.com.

Deadline for submission is October 30, 2008.

Confab on Bikol literature held

2008-07-06T10:03:00.023+08:00

by Vic Nierva

photograph by Zhella Monserate-Manrique

MORE THAN A HUNDRED teachers, writers and students attended the conference that might rekindle the wider and stronger resurgence of Bikol literature. 'Pagtukdo, Pagsurat Bikolnon 2008: A Teacher-Writers' Conference' (PPB) was held on July 2 to 4, 2008, in Naga College Foundation. The long-term raison d'être of the conference is to put Bikol literature in the mainstream—a literature read by Bikolanos, taught in Bikol schools, and fully supported by related institutions.

The National Commission for Culture and the Arts (NCCA) sponsored the conference which was initiated by Naga College Foundation, Kabulig-Bikol, and the City Government of Naga. The conference was supervised by NCF Cultural Arts Center Director Dr. William Espejo, with the able assistance of Joannah Ramores.

A series of lectures comprised the first part of the conference. The sessions commenced with Kabulig member Carlo Aréjola, National Committee on Literary Arts (NCLA) representative for Southern Luzon and convenor of the Juliana Aréjola Fajardo Workshop para sa Literaturang Bikol, delivering a comprehensive report on the state of Bikol literature. In his talk, Aréjola presented a detailed account of recent developments in Bikol literature. He also stressed on the successes, failures, and challenges of the first and second Pagsurat Bikolnon conferences, the precedents of the PPB conference. Aréjola's talk served as the kickoff point as well as the rationale of the events in the conference.

Multi-awarded poet, former UP Mindanao Chancellor and current NCLA Chair Dr. Ricardo de Ungria graced the event. He also delivered two lectures; the first was on the 'State of Philippine literature Today' while the second was a moving talk entitled ' Writers as Teachers/Teachers as Writers' in which he related his own experience both as a writer and as a teacher. Dr. de Ungria, who was present during the whole duration of the conference also provided the participants various projects and programs NCCA may sponsor.

Foremost Bikol literary critic and De La Salle University (DLSU) professor Dr. Paz Verdades Santos caught the interest of the participants as she delivered a lecture on 'The Role of Teachers in Bikol Literature.' Not only she talked on the teachers' role, but also disclosed some facts on how regional literatures were set aside in the academe despite mandates which were circulated almost a decade ago by agencies such as the Department of Education (DepEd) and Commission on Higher Education (CHED). Dr. Santos cited many different ways teachers can be agents of proliferation of Bikol literature. Her lecture was capped by a presentation of a sample syllabus she uses for her Bikol Literature course in DLSU. Ateneo de Naga University professor Marifa Borja-Prado presented a sample module on how Bikol literary works can be studied in the classrooms.

Bikol scholar and Ford fellow Francisco Peñones Jr. was also present to give his insights on the 'Pedagogy of Teaching Bikol Literature,' where he sought to answer the cultural, linguistic, artistic, and political, raisons d'être for teaching our native literary art.

Several members of Kabulig-Bikol, the organization of Bikolano writers, also shared their views on the craft of their respective literary genrés. Kabulig President Estelito Jacob talked on poetry; Rizaldy Manrique lectured on fiction; Camarines Sur State Agricultural College professor Dr. Judith Balares-Salamat shared her insights on non-fiction; 'Tigsik Queen' Aida Cirujales talked on the Bikol indigenous poetic form Tigsik with her ever-carnivalesque witticism; Jose Jason Chancoco delivered a comprehensive as well as a historical perspective of drama in Bikol; while Kristian Cordero shared his experiential views on publishing.

Creative modules for classroom use were produced by the participants for their workshop sessions. Several of them even expressed their eagerness to go back to their respective classes to share the outputs of the workshops.

During the last day of the conference, concrete plans of action were solicited from the participants after they have identified problems and issues besetting the proliferation of Bikol literature. In the plenary sessions, lack of support from supposedly responsible agencies such as DepEd and CHED emerged as the primary hindrance to the goals of the conference. Thus, concrete plans were drafted and will be consolidated into what eventually will be the Bikol Literary Agenda.

A body tentatively called the Bikol Literary Arts Council was formed consequently. The body, composed of representative from school divisions of Bikol, is tasked to oversee the linkages and implementation of the 4-year literary agenda. The success of the agenda will be partially evaluated in the next conference two years hence.

Gerona lectures on Urdaneta

2008-07-06T08:24:00.004+08:00

from Bicol Mail

BIKOLANO HISTORIAN Danilo Madrid Gerona, a Professor and Director of the Bicol Studies at the Ateneo de Naga University and a Naga City Mayoral Awardee in 2000, was one of the ten speakers during the two-day cycle of conferences, dubbed as An Adventurous Journey with Urdaneta, held on June 25-26, 2008 at the National Commission for Culture and the Arts (NCCA) Building and at the Instituto Cervantes in Manila.

Professor Gerona delivered a well-researched paper entitled Beyond the New World: The Crew and Cargo of the Magellan Expedition, asserting that the achievement of Fray Andres de Urdaneta and Adelantado Miguel Lopez de Legazpi was a result of a series of historical development which could be traced back to the discovery of the islands by the Magellan Expedition. It was this expedition, according to Prof. Gerona, which effectively catapulted this remote and isolated territory to the European’s expanding cosmological awareness. Professor Gerona’s paper focused on the little known aspects of this expedition, particularly the crew and cargo’s decisive effects on the daily life inside the ships and their influence on the course of the incipient colonial transactions between the Spaniards and the natives in the Philippines.

An expert in the history of the early Spanish colonial years in the Philippines, Professor Gerona was well applauded after his talk and the open forum because of the masterly manner he discussed his research paper and answered questions.

The conference was organized by the Urdaneta 500 Philippine Commission in cooperation with the San Agustin Museum, the NCCA, the Embassy of Spain, and the Instituto Cervantes. One of the activities designed to honor the achievements and contributions of Basque Augustinian Friar Andres de Urdaneta, the conference was aimed to further the body of knowledge on Fray Urdaneta who made substantial contributions to Philippine history and culture in the 15th century, but is largely under-recognized especially in the Philippines and in his home country Spain.

A great sailor, scientist and cosmographer, Fray Urdaneta was commissioned by King Philip II to prepare an expedition to the Philippines under the command of Don Miguel Lopez de Legazpi, known as the “Legazpi-Urdaneta Expedition”, which arrived in the Philippines in 1565. On June 1st of same year, he returned to Mexico and discovered the tornaviaje, the route which has been used by the Manila-Acapulco Galleon Trade for the next 252 years from 1565 to 1817, which brought Philippines and Asian cultures to Europe through Mexico.

Fray Urdaneta is arguably one of the most important historical figures in our country. In mapping the Manila Galleon route, he put us on the world map and gave Philippines its name as he was the first to call the entire archipelago as such. In 1521, Magellan originally named the archipelago the Isles of San Lazaro. In 1544, Ruy Lopez de Villalobos named the islands of Samar and Leyte Las Islas Felipinas.

On December 4, 2007, President Gloria Macapagal-Arroyo, by virtue of Proclamation 1423, declared 2008 as the “Year of Urdaneta” to mark the 5th centenary of Friar Urdaneta’s birth in 1508 in Ordizia, Spain.

Aside from historians, and people from the religious, the academe and the tourism industry, the conference was attended to also by Spain’s Ambassador to the Philippines, the Mayor of Ordizia City and the Mayor of Urdaneta City in Pangasinan.

Bikol writer wins NCCA prize

2008-07-06T06:28:00.003+08:00

by Vic Nierva

KRISTIAN SENDON CORDERO, multi-awarded poet and fictionist, won the prestigious Writers' Prize of the National Commission for Culture and the Arts for the year 2007. His poetry collection entitled 'Segunda Mano' bested among the entries for the poetry category which was devoted to Bikol.

NCCA Writers' Prize 2007 has six categories: Novel (Cebuano), Poetry (Bikol), Short Stories (English/Filipino), Drama (Panay languages), Essay (English), and Literary Biography (English/Filipino). The prize for each category is Php250,000.00 which will be given in three tranches.

Cordero hails from Iriga city and is one for the younger writers of Bikol.

Judges for the poetry category were poet Marne Kilates, and fictionists Abdon Balde Jr. and Dr. Carlos Ojeda Aureus (chair).

Ruth Mabanglo in Naga

2008-07-05T23:56:00.001+08:00

by Kristian Cordero

THE ATENEO de Naga University Social Sciences Department, the Progressive Organization of English Majors (POEM) and the College of Education are sponsoring an afternoon of poetry reading and dialogues on July 14, 2008 at the Arrupe Convention Center, Ateneo de Naga University. Main speaker is premier poet Dr. Ruth Elynia Mabanglo who is joined by the students who took part in Advance Filipino Abroad Program composed of twelve Filipino-American students from Hawaii and mainland US.

During the program, faculty and students of the host university will read several poems and reviews of Dr. Mabanglo’s poetry from her previous award winning poetry collections published since the early 70s. Dr. Mabanglo, who is a professor at the Center for Southeast Asian Studies at the University of Hawaii at Manoa also serves as the coordinator for the Department of Hawaiian and Indo-Pacific languages and literatures as well as the Filipino and Philippine Literature Program. She received a Filipino degree from the University of the East, a Filipino language and literature master's degree from the Philippine Normal College and a doctorate in Filipino from the Manuel L. Quezon University

In 1995, she was elected to the Hall of Fame Award in the Carlos Palanca Memorial Awards for Literature, the country’s longest running and most prestigious literary award. The Hall of Fame award is given only to writers who have already won five first prizes in the contest; Mabanglo had won two first prizes in playwriting and three first prizes in poetry. She was also Makata ng Taon (Poet of the Year) of the Commission on Filipino in 1992. She also won the Philipine Centennial Literary Prize in 1998 for her epic poem Kundiman ng Katipunan: Awit nina Andres at Oryang. Her other literary awards came from the Cultural Center of the Philippines and the Samahang Balagtas (an association of members of the Philippine Senate and the House of Representatives).

Dr. Mabanglo is the author of Mesa Para sa Isa: Mga Tula (A Table for One: Poems) that won the Manila Critics Circle National Book Award in 2003, Daigdig sa Pagitan at Iba Pang Dula (The World Between and Other Plays) both published by University of Santo Tomas Press, Anyaya ng Imperyalista/Invitation of the Imperialist, a bilingual collection of post-colonial poems on the theme of diaspora and feminism published by the University of the Philippines Press. Kung Di Man: Mga Tula ng Pag-ibig, 1970-1992, (If It Isn't So: Poems on Love, 1970-1992) published by Anvil Publishing, Mga Abong Pangarap (Aborted Dreams), a collection of Tagalog plays published by Kalikasan Press, Mga Liham ni Pinay (The Letters of Pinay), a collection of feminist and political poems in Filipino published by De La Salle University Press and Supling: Mga Tula (Offspring/Child: A Collection of Poems), a pre-martial law collection.

Kabulig poets Jose Jason Chancoco and Adrian Remodo will also read their poems in Bikol as requested by the visiting group. The public is invited to attend. Program starts at 4:30 pm.

Awit ni Kadunung

2008-07-05T23:29:00.002+08:00

ni Abdon M. Balde Jr.

(Ang nobelang 'Awit ni Kadunung' ay nakatakdang ilabas sa Setyembre 2008. Inilimbag ito ng University of Sto. Tomas Press. Ang siping ito ay isa sa mga kabanata ng nobela.)

Ibalong ni Melendreras

“HABANG nag-aalmusal, puwede na ba tayong mag-umpisa?” tanong ni Peter kay Uno. Nagkibit ng balikat ang matandang sumusubo ng sinangag at longganisa. Pinaandar ni Peter ang tape-recorder na nakalapag sa mesa at itinapat sa matanda. Mula sa kaniyang backpack, na nakalapag sa paanan, ay hinugot ni Peter ang librong Ibalong ni Espinas. Binuklat at nang makita ang hinahanap ay pinatungan ng cellphone. Habang nagsasalita ay pasulyap-sulyap siya sa mga pahina ng libro. “Umpisahan natin ang nakatala sa Breve ni Castaño o ni Melendreras—kung sino man ang nagsulat ng sisentang linya. Ang unang nagsalita ay si Yling, humihiling ng awit kay Cadugnung—pansinin ko lang na ang basa ko sa mga pangalan ay ayon sa Espanyol na pagkasulat sa Breve. Maaari ninyong gamitin ang katutubong pangalan ng tao o lugar.”

Ipinatong ni Peter ang kamay sa ibabaw ng libro ni Espinas. “Ang Espanyol na galing sa Breve ay narito sa kaliwang pahina at ang salin sa Ingles ni Espinas itong nasa kanan,” palipat-lipat kay Uno at sa libro ang tingin ni Peter habang nagsasalita. “Ipaliliwanag ko ang nilalaman ng bawat saknong sa literal na pagkakaintindi ko rito. Babasahin ko ang Espanyol kapag wala itong literal na salin at puwede nating pagtulungang hanapin ang angkop na salin o kahulugan. Okey?”

Tumango si Uno at si Jesse. Nanatiling nakatanga si Edgar, nakabuka ang bibig, palipat-lipat sa mga kasama ang tingin.

“Ang unang anim na saknong ay salita ni Yling, hinihiling kay Cadugnung na magsalaysay o umawit tungkol sa…” habang nagsasalita’y binubuklat ni Peter ang mga unang pahina ng aklat, “…sa panahon ni Handiong, sa maganda’t mahiwagang rehiyon, tungkol kay Oriol, sa Asog at iba pang bundok, at sa lawa na kinalibingan ni Takay. Heto, sa unang stanza o saknong, ang sabi ni Yling, ‘Ikuwento mo Cadugnung ang kasaysayan ng panahon ni Handiong, at sa pamamagitan ng iyong lira de plata—kulay pilak na lira—ay awitin ang nakalilibang na hiwaga—ng Aslong.’

‘Cuenta Cadugnung, la historia
de los tiempos de Handiong
con esa lira de plata
dulce encanto de Aslon.’”

“Maganda ang pagkasulat sa Espanyol,” puna ni Uno.

“Ang unang stanza ay may tugma, salitan, at may sukat din,” puna ni Jesse, na nakadukwang sa libro, sa tabi ni Peter.

“Mayroon nga,” sabi ni Peter.

Dugtong ni Jesse: “Sa palagay ko’y may sukat at tugma ang orig na Bikol”

“May lira na ba sa Bikol noon?” mabilis na tanong ni Edgar.

Sagot ni Uno, “Sa Bikol, ang pinakaunang instrumentong may kuwerdas at kinakalabit o kinakaskas ay tinatawag na—ano pa kundi kiblit at lutgot—literal na pagkalabit at pagkaskas.”

“Barimbaw ang salin diyan sa Bikol ni Reyes at sa Tagalog ni Sampana,” sabi ni Jesse.

Sagot ni Uno, “Ang salitang barimbaw ay di katutubong Bikol,” sinundan niya ito ng kibit ng balikat. “Heto’ng tatandaan: ang karamihan sa katutubong salita noon ay dalawang silaba lang. Kib-lit, lut-got. Kapag tatluhan o apatan ang salitang ugat malamang hiram, puwedeng dala ng dayuhan. Ang gi-ta-ra, Espanyol. Ba-rim-baw?” muli siyang nagkibit ng balikat.

“Ang kampana ay Espanyol?” tanong ni Edgar.

“Nadale mo, sutil,” sagot ni Uno. “Ang Bikol, bagting—bag-ting. Kuha sa tunog pag binagting, ang kampana.”

“At ang kampanilya?” dugtong ng makulit na binatilyo.

Sagot ni Uno, na nakangisi at nakadilat ang mga mata: “Tiling-tiling!” itinapat ang kanang kamay sa tainga at inuga-uga, “Ti-ling…ti-ling!”

Nang mapansing magkakaasaran na naman ang bata at ang matanda ay sumingit si Jesse, “Pangalan ng ibon ang iling, pero malimit sinasabing isang babae si Yling.”

“Babae si Iling,” paniniyak ni Uno. “Ang Aslong ay dating bundok sa Ligmanan, binaha, dinaanan ng bagyo, inagnas ng tubig at hangin, naging burol, at ngayon alon-along lupa, karaniwang baryo na lang.

‘Isaysay mo Kadunung,
su panahon ni Handiong
saimo man tugtugon
kagayonan kan Aslong.’

Ganoon siguro an suanoy na Bikol,” bigkas ni Uno habang kumukumpas ang kanang kamay sa tugtog na nasa isip lamang. “Maikli ang linya ng mga antigong rawitdawit-Bikol. Pito hanggang walo lamang ang pantig bawat linya. Iyang binabasa mo ay inartehan na lang ng nagsalin sa Espanyol.”

Humahangang tumango-tango si Jesse. “Pitong pantig bawat linya, walang sesura.”

“Nang unang panahon,” dugtong ni Uno, “ang awit at rawitdawit ay kinukumpasan ng mga pinupukpok na bagay: kahoy sa kahoy ang balalong. Kahoy sa balat ang bombo. Kung sayawan padyak-padyak ng paa sa lupa. Konting kumpas ng kamay, ang iminumuestra indak ng dahon sa hangin, salibsib ng bato sa tubig.”

Napapatungo si Peter sa pakikinig sa matanda, tumitindi ang kaniyang paghanga. Hindi niya akalaing marunong ng lumang Tagalog. Muling hinagod ng kamay ang nakabukang aklat. “At ang patuloy ni Yling, ‘Ikaw lamang ang maaaring maglarawan ng kakaibang ganda at ng mga natatagong hiwaga sa kapaligiran ng rehiyong ito.’ Iyan ang bumubuo ng pangalawang stanza.”

“Paano sa Espanyol?” tanong ni Uno.

“Que solo cantar tu puedes
tanta belleza y primor
tantos ocultos misterios
como encierrra esta region.”

Sabi ni Uno, “Papuri sa abilidad ni Kadunung. Ang iba pag-ulit lang sa gayon, sa misteryo kan rehiyon. Masyadong maarte,” naudlot, nakabuka ang bibig ni Uno, tila may mga ibig pang sabihin ngunit pinigilan ang sarili. Nagtama ang tingin nila ni Peter. Makahulugang mga tingin. Pagkatapos ay tumingin sa malayo si Uno. Tuluyang nanahimik. Nagpatuloy sa pagbabasa si Peter.

“Ang pangatlong stanza, ‘Awitin at sabihin sa amin ang tungkol sa mga hari, sa kanilang lahi, sa kanilang katapangan, at sa mga pakikipaglaban hanggang magapi si Oriol.”

Tumango lang si Uno, ang sabi’y maliwanag naman, pagkatapos ay tumahimik na.

Nagpatuloy si Peter, “Ang pang-apat na stanza, ‘Sabihin din sa amin ang kasaysayan ng lumang Asog, ang batang Masaraga at ang matanda nang Isarog.’”

“Ang Asog ay Bundok-Iriga,” sabi ni Uno. “Iraga ang antigong pangalan na ang gustong sabihin pwedeng “sa lupa, o ibaon sa lupa.” May matandang istorya din na sabi ang bayan at bundok ng Iriga ay galing sa Irago—pangalan ng anak ni Aswang sa Gagamban—na mas kilala sa pangalang Oryol.” Namilog ang mga mata ni Jesse. Hindi niya alam ang sinabi ng matanda. “Natanaw natin kanina, bago tayo pumasok dito ang Bundok-Masaraga, nasa pagitan ng Oas at Ligao. Ang Isarog ay makikita sa Ocampo, sa likuran ng Pili. Galing sa mga burabod ng Isarog ang tubig na naging sapa, naging ilog ng Inarihan at Bikol.”

“At sa dalawang huling stanza, sinabi ni Yling, ‘Ikaw na makatang magiliw at mapang-akit, ikuwento mo rin sa amin ang tungkol sa lawa na kinalibingan ni Tacay. Awitin mo at buong giliw naming pakikinggan ang napakaganda mong salaysay habang nakaupo kami rito sa lilim ng puno ng daod.’ Kung ganoon ay nakapaligid sila kay Cadugnung at nakikinig ng kuwento.”

“Lago de Bato, puwede ring Buhi,” sabi ni Uno, “at ang takay ay pwedeng magandang babae. Pero may alamat tungkol sa isang encantada na naging halaman na namulaklak sa ibabaw ng tubig ng Buhi. Mahabang istorya ang hinihiling.”

“Kaya di natapos ang kuwento sa isang araw lamang,” sabi ni Jesse.

Hindi umimik si Uno.

Binuklat ni Peter ang pahina, “Ang mga stanza na binigkas ni Cadugnung ay nagsimula sa ganito: ‘Kung ganoon, mga kabataan ng Bicol, makinig sa kuwento ng magandang bayan ni Handiong’, nanawagan siya sa kabataan, ang ibig sabihin maraming batang nakikinig sa kaniya. Nagkukuwento ba siya sa liwasang bayan? Sa mataong lugar?”

Nakita ni Peter na inginunguso ni Edgar si Uno. “Noong araw pa pala, may gumagaya na sa kaniya.” Inirapan lamang ng matanda ang binatilyo, hindi pinatulan.

“Sabi ni Cadugnung, ‘Ang Bikol ay malawak na kapatagang mataba ang lupa at pinakamasagana sa buong mundo.’ Pagkatapos ay isinalaysay na ang tungkol kay Baltog, ‘Dito’y dumating si Baltog ang kauna-unahang lalaking tumira sa lupaing ito, ‘oriundo de Botavara, de la raza de Lipod’.”

Sabi ni Uno, “Sobra sa katotohanan ang mga awit noong araw. Masyadong maarte. Para makatawag-pansin ng makikinig.”

“Si Baltog nga ba ang unang lalaking tumira dito? Naitatanong sa akin iyan ng mga estudyante. Bakit parang Adan ang dating niya?” tanong ni Jesse. “At isa pang kontrobersiyal na paksa ay kung banyaga nga ba si Baltog.”

“Siguro ang gustong sabihin, unang taong nagpakitang gilas—alam mo na—pag sinabing ‘Iyan ang lalaki!’ Sinasabi, ‘Iyan ang unang lalaki dito!’ Si Baltog ang unang nagpakitang kusog, nagpamalas ng tapang, unang bayaning nakilala sa rehiyon.” Lumagok si Uno ng tubig, mukhang nahirinan. Nang makahinga nang maliwag ay saka nagsalitang muli. “Sa pagiging banyaga ni Baltog, sabi diyan galing sa Botavara. Sinong nakasisiguro? Pero iyong raza de Lipod, ibig sabihin kalahi siya ng mga Tawong lipod. Pwede ring lahi ng mga Tawong lipod ang pinanggalingan bago sumalta sa Bikol.”

“Ginalugad ko ang mapa ng buong Bikol sa paghahanap sa Botavara,” sabi ni Peter.

“Walang Botavara sa Bikol,” dugtong ni Jesse. “Tatlong taon ko nang hinahanap iyan, mulang Camarines Norte hanggang Masbate.

“Wala sa Filipinas, wala sa mga kalapit na bansa,” sabi ni Peter, “Hinanap ko sa mga mapa ng Indonesia, Malaysia, hanggang India, na ayon kay Espinas ay pinanggalingan ni Baltog. Pero wala akong nakitang pook na ang pangalan ay hawig at maaaring panggalingan ng Botavara. Kahit ang Bharata-varsha na tradisyonal daw na pangalan ng India ay hindi malapit sa Botavara. Parang hindi ko matanggap na ang Botavara ay corruption ng Bharata-varsha. ” Sinulyapan lamang siya ni Uno, pagkatapos ay tumingin sa malayo.

Nang mahalatang hinihingan siya ng paliwanag, ang sabi ni Uno, “May basehan ang pagsasabing raza de Lipod si Baltog. Pero ang Botavara, kung walang ganyang lugar ay bungang isip na kailangang imbentuhin.”

Nagpatuloy si Peter sa pagsasalaysay.

“Sinasabi sa sumunod na stanza, ‘Hinabol-habol ni Baltog sa buong Kabikolan ang isang mabangis na baboy damo na isang gabi’y sumira ng pananim niyang linza. Nang kaniyang masukol ay itinarak sa lupa ang dalang sibat at sa pamamagitan ng lakas ng kamay lamang ay winasak ang panga nito.’ At sa sumunod na stanza inilarawan ang hayop, ‘Bawat panga ay isang vara ang haba at ang pangil ay ikatlong bahagi ng kaniyang sibat.’”

Sabi ni Edgar, “Wow! Mano-a-mano.”

Inirapan siya ni Uno, “May mano ba ang baboy?”

Tumahimik ang binatilyo.

“May ganoong bravado ang mga bayani ng koridong napag-aralan ko,” sabi ni Jesse. “Iyon bang kapag nabali ang espada ng kalaban ay itinatapon na rin ng bida ang kaniyang espada upang pantay ang labanan, hindi masabing nakalamang kaya nanalo. Sa Doce Pares, noong nalaglag sa kamay ni Konde Oliveros ang espadang Altaclara, hinayaan muna ng kalabang si Fierabras na muling makuha ni Konde Oliveros ang armas bago sila muling mag eskrimahan. At nang nahulog sa kanyang kabayo si Fierabras at nabitiwan ang espada niyang si Floranza, hinintay muna ni Konde Oliveros na si Feirabras ay muling makapangabayo’t makahawak ng espada bago ipinagpatuloy ang labanan.”

“Ay, ganyan din si FPJ sa pelikula,” sabad ni Edgar, “pero sa totoong buhay, ay, bakit pa makikipag-ala-swerte?”

“Kabalyero ang mentalidad kaya ganyan. Iyan ang gustong ipagaya sa atin ng mga Kastila. Pero sila mismo, di naman nila ginawa, sabi ni Uno. “Ang mga salbahe.” Tapos na siyang kumain. Uminom ng tubig at tumingin sa malayo, parang may inaapuhap na alaala.

At muling sumingit si Peter. “Ayon sa sumunod na mga stanza, ‘Inuwi ni Baltog ang baboy damo at ibinitin ang dambuhalang panga sa puno ng talisay sa tabi ng kaniyang bahay sa Tondol upang makita ng mga tao. Maraming humanga sa kabayanihan ni Baltog, na ipinalagay na siyang tunay nilang hari. Maraming mangangasong mula sa mga tribong Panikwason at Asog ang naglakbay upang makita ang hayop. Sa kanilang palagay ay walang kasinlaki ang panga na kanilang nakita. Tinawag nila itong Tandayag na galing sa bundok ng Lingyon dahil tumutugma sa napabalitang halimaw na nakita roon.’ At doon natapos ang salaysay tungkol kay Baltog. ”

“Biglang tinapos ang tungkol kay Baltog,” sabi ni Jesse.

“At kaagad nang idinugtong ang kuwento ni Handiong,” sabi ni Peter, bumaling siya kay Uno, “Hindi sinabi kung saan na pumunta si Baltog, hindi inihanda ang nakikinig sa pagdating ni Handiong.”

Bago sumagot si Uno ay dinukot sa panlikod na bulsa ng maluwag na pantalon ang isang munting pitaka na yari sa hinabing dahon ng buri. Hinugot ang pinakatakip at inilapag sa ibabaw ng mesa.

“Ayay, ugbason, mag-nganganga,” sabi ni Edgar.

“Gusto mo?” alok ng matanda sa binatilyo, nanunuya.

Hinugot sa loob ng pitaka ang isang malapad na dahon ng ikmo, inilapag sa mesa. Pagkatapos ay inilabas ang manipis at bilog na lata ng Vicks Vaporub, binuksan, at kinawit ng hintuturo ang lamang mamasa-masang durog na apog, ipinahid sa dahon ng ikmo. Bumunot ng maskada, ipinatong sa ibabaw ng dahon. Isang pirasong bunga ang inilapag din sa ibabaw ng dahon ng ikmo. Habang binibilot ang ikmo na may palamang apog at tabako ay palipat-lipat ang tingin kay Peter at kay Edgar. Nagtataka mandin si Uno na ngayon lamang nakakita ng paggawa ng nganga ang mga kasama. Lahat ng mata’y nasa binibilot na ikmo. Nang isubo ni Uno ang nganga at nagsimulang ngumuya, ay nakaramdam si Edgar ng pagtubig sa loob ng kaniyang bibig. Napapangiwi si James sa panonood sa matandang naniningkit ang mata habang hinahagilap ng dila ang lasa ng nginanganga. Napapalunok ng laway si Peter. Sabi ni Uno, “Nasaan na ba tayo?”

“Naroon na tayo sa pagdating ni Handiong,” sabi ni Peter.

“Nagtataka kayo kung bakit biglang natapos ang salaysay ni Baltog.”

Tumango ang apat. Si James at Edgar ay nakatingin pa rin sa bibig ng matanda na nag-uumpisang mamula sa laway na dumadaloy sa labi at hinahabol ng namumulang dila.

Sabi ni Uno, pagkatapos pahirin ng likod ng palad ang laway na hindi nahabol ng dila, “Ang mga awit noong unang panahon ay maarte, malalalim na salita ang gamit para mapahanga ang nakikinig. Kaya nagkakaputol-putol ang istorya, sa kagustuhang sundan ang arte ng naunang mga linya. Durudyaros nalalawgaw—naliligaw ang istorya sa mabulaklak na mga palabra. Nababagahe ang istorya. Isa yan sa mga rason,” pagkatapos ay iniligid ang kaniyang tingin. Nang tila hindi makita ang hinahanap ay bigla na lamang na umakbay sa katabing barandilya at dumura. Ang idinurang mapulang laway ay sinundan ng tingin ni Edgar hanggang lumagpak sa nagkukulay-lungting tubig.

“Patay ang isda,” bulong ni Edgar.

Hindi siya pinansin ni Uno, pinahiran ang labi at nagsalitang muli, “Ang pangalawang rason: Puwedeng hindi nahabol ng nagsulat ang istorya ni Kadunung. Puwede ring nakalimutan ang ilang parte ng istorya tungkol kay Baltog. At kung pumaltos ang memorya, hindi naisulat, ay paano maisasalin sa Espanyol? Ano ang laman ng unang parte? Dumating sa Bikol si Baltog, namuno, naging bantog, naging hari. May tandayag na opon, umatake sa linsa. Hinabol ni Baltog at nang abutan ay rinapak—winasak ang panga, tigbak. Tapos ang kwento! Kulang-kulang ang istorya, anong gagawin? Iyon lang ang nakaya ng sumulat. Hintayin ninyo ang istorya ko, kompleto. Para mientras, kay Handiong na tayo.”

“Iyon na nga,” patuloy ni Peter, “At dumating sa Bicol si Handiong kasama ang kaniyang mga mandirigma at kaagad nang nilipol ang mga halimaw. Libong sagupaan ang nangyari upang mapuksa ang mga halimaw, at palagi silang nagtatagumpay. Ang mga halimaw sa Ponon na iisa ang mata ay walang tigil nilang nilabanan sa loob ng sampong pagbilog ng buwan hanggang mapuksang lahat. Sinupil ang may pakpak na pating at mababangis na kalabaw. Ang mga buwayang sinlaki ng bangka at ang mababangis na sarimao ay itinapon sa Colasi. Ang mga ahas na umaawit, parang sirena, nang-aakit, ay inihulog sa kailaliman ng yungib ng Hantic.’ Ayon, katakot-takot na labanan ang kaagad sinagupa nina Handiong.”

“All-out war,” sabi ni Edgar, “parang Iraq invasion!”

“Subalit isang ahas ang hindi matalo—ang mailap na si Oriol; mas tuso kay Handiong, ang nakabibighaning mga mata’y totoong nakagagayuma. Libong bitag ang naiwasan. Malimit si Handiong ang naaakit at nalilinlang. Maraming ulit na hinabol-habol ni Handiong ang tusong si Oriol sa kagubatan dahil sa nakaaakit nitong tinig, ngunit nasayang lahat ang kaniyang pagpupunyagi.”

“Anong klaseng ahas iyan? At bakit naman mahuhumaling sa ahas si Handiong?” si James ang nagtanong, nakatayo siya’t inaalalayan ang camera na patuloy kumukuha ng pelikula.

“Nababago ni Oryol ang itsura,” paliwanag ni Uno. “Pag gustong mang-akit, nagiging tao, magandang babae ang itaas na parte ng katawan. Mahaba ang buhok, nakakalumay an mata, ang boses, puti ang balat, magayon an dodo. Alagad media cuwerpo cerpiente. Mulang baywang pababa ay ahas na nag-iiba-iba ang kolor ng kaliskis; bumabagay sa ginagapangan ang kolor at kaliskis. Kaya dipisil mahuli.”

“Ngunit, nagbago ng loob si Oriol,” patuloy ni Peter, “tumulong siya kay Handiong upang magapi ang mga halimaw sa Kabikolan. Nakipaglaban sila nang brazo-a-brazo sa mga dambuhalang buwaya hanggang nagkulay dugo ang agos ng ilog Bicol. Ang mababangis na bakulaw at orangutang ay nasindak at nagsipagtago sa Isarog. Nalipol nila ang mga halimaw sa Kabikolan.”

“And they lived happily ever after,” sabi ni Edgar, sa nababagot na tinig.

“Dumale ka na naman, di alam ang sinasabi,” singhal ni Uno.

“At heto na naman, bigla na lamang tinapos ang tungkol sa mga halimaw, pati si Oriol ay naglahong parang bula sa salaysay,” sabi ni Peter. “Sa loob ng isang saknong ay pinaghalo ang pagkawala ng mga halimaw sa rehiyon at ang pagtuon ng interes ni Handiong sa paggawad ng batas para sa mga bayan-bayan.”

“Nasabi ko na,” susog ni Uno, “sa paghahabol ng metro, rima, nasasakripisyo ang takbo ng istorya. Puwedeng sa orihinal na rawitdawit may mga salitang dapat magtugma para maganda sa pandinig—di natin alam. Ang nabasa mo’y salin lamang sa Espanyol. Walang kasiguruhan kung literal o nagsasariling arte ang nagsalin, kung prayle man siya. Kabisado natin ang abilidad ni Melendreras; may mga sinulat siyang canto at poema noong nakadestino sa Buhi at nabaliw sa bulaklak na takay. Pero kung si Castaño iyang nagsalin, aywan,” umiling-iling ang matanda. “Sige, ituloy mo ang pagsuysoy sa awit.”

“Iyon na nga, nang mawala ang mga halimaw sa rehiyon, ang pinag-ukulan ng pansin nina Handiong ay ang paglikha ng mga batas at ang pagsasaka, paghahalaman. Nagtanim ng linza na ang bunga’y sinlaki ng pansol. Sa mabababang kapatagan ay nagtanim ng palay na paglipas ng maraming siglo ay nakilala sa pangalang Handiong.”

“Hinandyong ang bigas,” sabi ni Uno, “pero inda kun igwa pa, wala na yata ngayon. Mga bigas ngayon de-numero na. Parang piyesa ng trak.”

“Tulad ng C4,” sabi ni Jesse.

“C4, explosive iyon,” sabi ni Edgar, walang pumansin sa kaniya.

“At ayon sa salaysay, gumawa sila ng unang bangka na naglayag sa Ilog-Bikol?”

“Hindi primerong bangka,” paliwanag ni Uno, “siguro unang ganoong itsura o modelo. Iba ang ku’git, ibang tamaño, ibang olin.”

Dugtong ni Peter, “Na ang ugit at layag ay gawa ni Ginantong—na siya ring umimbento ng araro, ng suyod at ng pa-gulong, ng ganta, ng mga pansukat na sacal, bolo at landok.”

“Mga lumang gamit,” sabi ni Uno, “di na ginagamit ngayon.”

“Sa bahaging ito ang salaysay ay natuon na sa mga taong may kani-kaniyang likha,” patuloy ni Peter, “si Hablom ang lumikha ng panghabing may palangka na labis ikinamangha ng marami nang ihandog niya sa hari. Ang agta na si Dinahon ang lumikha ng tapayan, palayok, kalan, paso at iba pang gamit pambahay. Likha ni Sural ang pagbabaybay at pagsulat sa pamamagitan ng pag-ukit sa batong galing sa Libon, na pinakintab naman ni Gapon. Gumawa sila ng mga moog na magkakaiba ang ugma at nakabitin sa mga sanga ng punong banasi at camagon. Doon natitiis nila ang init ng araw, ang pananalakay ng mga insekto. At pagkatapos nito’y bumalik ang salaysay sa isang saknong na nagsasabing ang mga batas na ginawa nila’y makatarungan sa buhay at dangal at pinaiiral sa lahat, walang kinikilingan.”

“Hindi maayos ang pagsusuysoy ng istorya,” sabi ni Uno. “Gusto lang ipahayag ang mga ginawa noong tiempo ni Handiong.” Pagkatapos ay muling nanahimik, habang patuloy ang pagnganga.

“At biglang dumating ang diluvio—pagbahang likha ni Onos—na nagpabago sa hugis ng kalupaan. Sumabog ang mga bulkang Hantic, Colasi, Isarog, kasabay ng kahindik-hindik na paglindol. Laganap ang kapahamakan: ang lupang iniwan ng dagat ay naging tangway ng Pasacao, humiwalay sa kalupaan at naging pulo ang Malbogon—na tahanan ng mga balyanang sina Hilan at Lariong. Ang kalakhang tubig ng Inarihan na dati’y dumadaloy patungong Ponon ay nagbago ng landas patungong Silangan. Sa Bato ay lumubog ang matayog na bundok, at ang kinalubugan nito’y naging lawa na nagkaroon ng isdang nag agdong-buhay sa Ibalon.”

“Binanggit din pala ni Kadunung ang Ibalong,” sabi ni Jesse. “Akala ko’y galing lamang kay Panganiban ang pangalang iyan.”

“Binanggit, pero hindi ito ang pamagat ng awit,” sabi ni Peter. “Sa pagpapatuloy, sinabing naglaho sa lawa ng Calabagnan ang Dagatnon, pook ng mga dumagat na tumira sa Cotmon.” Muling tumingin kay Uno si Peter. “At dito, ang salaysay ay muling huminto, lumipat sa paglalahad tungkol sa panahon ni Bantong, ang pangatlong bayani sa salaysay.”

Matapos idura ang namuong laway sa bibig ay saka nagsalita si Uno, “Mapapansin na ang istorya’y basta naka-camada, hindi nagkakasunod-sunod sa panahon, dis-enteresado sa tiempo. Kaya bagay pagdudahan kung ito ay matapat na pagkasulat ng salaysay ni Kadunung. Ganyan man iyan, makikita ang itsura ng lupain, ang mga importanteng pangyayari, at ang kabayanihan ng mga sinaunang lahi natin. Hindi pa tapos ang awit.”

Tumango si Peter, “Ang huling bahagi ay tungkol kay Bantong, ang magiting na kaalalay ni Handiong. Nang panahong iyon ay mayroong isang nilikhang kalahati tao, kalahati halimaw na napakabangis at may kapangyarihang mahiwaga—engkantado at mapanlinlang. Rabot ang pangalan ng halimaw. Lahat ng naunang mandirigmang nagtangkang sumalakay ay naging bato dahil sa engkanto ni Rabot. Napag-alaman ni Bantong na kahit araw ay matakaw sa tulog si Rabot, walang pag-iingat. Isang araw, malakas ang buhos ng ulan, napasok nina Bantong ang lungga ni Rabot at bago ito nagising ay hinati ni Bantong ang halimaw sa isang tigpas lamang ng minasbad. Ang malakas na atungal ng halimaw ay narinig ng mga tao hanggang sa mabakawang panig ng Bognad at Camagon. Dinala nila ang bangkay ng halimaw sa Libmanan, ipinakita kay dakilang Handiong. Lahat ng nakakita’y nasindak sa nakapangingilabot na itsura.” Tumigil sa pagsasalaysay si Peter, muling binalingan si Uno, “At dito tumigil si Cadugnung, ipinagliban sa ibang araw ang pagpapatuloy ng kaniyang salaysay.”

Sabi ni Jesse, “Hindi na nadugtungan ang awit ni Kadunung. Sa klase ko’y malimit itanong ng mga estudyante kung bakit nabitin nang ganoon na lamang ang salaysay.”

“Ang sagot ni Sir Jesse: Siguro ay hindi na naisalin, hindi naisulat ang kadugtong,” sabad ni Edgar. “At itatanong naman namin, Bakit walang nag-survive na kuwento tungkol sa kadugtong?”

“May karugtong ba?” si James ang nagtanong, habang nakasilip sa monitor ng camera.

“Ang ipinagtataka ko rin ay kung bakit walang kadugtong na kuwentong naging bahagi ng mga alamat, o kuwentong bayan natin,” sabi uli ni Jesse.

Lahat sila’y muling sumulyap kay Uno, naghihintay ng kasagutan. Nagkibit ng balikat ang matanda bago sumagot. “Si Bantong ang simbolo ng kabataang heredero ng lahi. Ang pagpaslang kay Rabot ay importanteng tanda ng katapusan ng mga halimaw na galing sa Gagamban. Sa panahon ni Bantong, tuluyan nang nalipol ang mga tandayag, ang mga mampak, ang mga impakto ni Aswang. Tahimik na ang Bikol. Wala nang panganib sa dagat at gubat na di kayang harapin ng ordinaryong tao.” Naudlot sa pagsasalita, dumura sa tubig si Uno, “Babaguhin ko ang huli kong sinabi: May panganib pa rin sa kapatagan at kasukalan, ngunit ibang uri na ng mga panganib ang susuungin ng mga bagong tao.”

“Mga bagong pakikipagsapalaran,” sabi ni Jesse.

Umiling si Uno. “Pansinin na noong unang panahon, ang mundo ay pwedeng hatiin sa mga nilikhang mabubuti at masasama. Malinaw ang hatian: Sa panig ng mabuti, naroon si Gugurang sa Kamurawayan, si Okot na bathala ng kagubatan at si Magindang na nangangalaga ng karagatan. Sa panig ng masama, naroon sa Gagamban ang mga halimaw sa pamumuno ni Oryol at ni Aswang.”

“Si Aswang, as in aswang?” sabad uli ni Edgar.

“Si Aswang ang pinakapinuno ng Gagamban, na palaging lagom sa kadiliman. Ang aswang na sinasabi mo ay bunga ng imahinasyon ng mga taong naniniwala’t gustong maging kampon ni Aswang, akala’y magkakaroon sila ng kapangyarihan,” umiiling-uling si Uno habang nagsasalita, “Pagdating ng bagong panahon, ang kabutihan at kasamaan ay nasa loobin na ng bawat tao. Depende sa kaniya kung alin ang susundin.”

Nasa isip na naman ni Peter ang sinabi ng Tao na kaharap niya noon: “…ang kasamaan at kabutihan ay nasa kalooban ng bawat isa; sa labas, ang mundo ay umiinog nang hindi kumikiling saan mang panig.” Bakit ganoon din ang sinasabi ni Uno?

“Ang tunggalian ng kabutihan at kasamaan ay nasa kalooban na ng tao.”

“Tayo, ikaw, ako, mabuti’t masama?” tanong ni Jesse.

Tumango si Uno, “Depende sa motibo, sa gusto mong gawin, sa sitwasyong kinalalagyan mo. Ang mandirigmang moro ay bayani sa kanilang bayan, pero mamamatay-tao sa mata ng mga Kristiyano. Kahit ang mandarambong ay nagkakawanggawa kapag yumayaman.” Muling dumura si Uno at pinahid ang laway, “Ngunit nalalayo tayo sa pinag-uusapan. Ang mga pangyayari pagkatapos ng panahon ni Bantong ay maaaring maging laman ng ibang awit, ibang aventura. Ngunit itong inumpisahan ni Kadunung ay pwede ngang magtapos kay Bantong. Nagmumukhang hindi tapos dahil hindi maayos ang pagsalaysay. Putol-putol ang mga kuwento at sa unang akala’y nagpahinga lamang ang nagsasalaysay. Ang mga sumunod na pangyayari ay maaari nang ibukod at gawing ibang awit.” Pinahid na muli ang namuong laway sa labi, “Ang intensiyon ba ninyo ay ituloy ko ang salaysay ni Kadunung?”

“Kung may maidudugtong kayo.”

“Ang mas importante, hindi ang kadugtong kundi ang simula at ang mga nakalimutan, mga dapat ituwid na pagkakamali,” sabi ni Uno. “Halimbawa, saan galing ang mga halimaw sa Kabikolan? Saan galing si Baltog? Wala ba siyang ibang nagawa maliban sa pakikipagbuno sa Tandayag na Opon? At bakit nagbagong-loob si Oryol? Ano ang naging relasyon niya kay Handiong?

“Nang una kong nabasa itong libro ni Espinas ay nasindak ako sa dami ng halimaw na binabanggit sa kabanatang tungkol sa sobrenatural na daigdig ng sinaunang Bikolano,” sabi ni Peter. “Galing pala ito sa sinulat ni Castaño, ang Breve na ang salin ay ‘Maikling ulat tungkol sa pinagmulan, pananampalataya, paniniwala at pamahiin ng mga sinaunang Indio sa Bicol’ Mga pananaliksik ito ni Castaño mulang 1871 hanggang 1894 nang maitalaga siya bilang isang misyonerong Fransiskano sa Camalig, Pili, Quipayo, Baao at Libmanan.”

Sabi ni Uno, “Nang dumating ang mga Espanyol, ang dala’y krus ng Iglesia Catolico Romano at espada ng conquestador. Ang sabi sa Bikolanong timawa, mamili ka: krus o espada? Krus, luluhod ka lang, bibindisyonan ka pa ng mga prayle. Kakanta, magdarasal, muy bien ka sa kanila. Pero pag lumaban ka, kung di ka abutan ng espada, patay ka sa putok ng arkebus, saan ka? Ki Gugurang o ki Kristo? Ki Kristo ka na lang. Pero may mga lihim pa ring nagpatuloy sa suanoy na paniwala, sikretong sumasamaba sa anito, nagsasantigwar.” Habang nagsasalita si Uno ay makailang-ulit tinangkang sumingit ni Edgar, ngunit palagi siyang napipigilan ni Jesse. Kaya patuloy na nakapagsasalita ang matanda nang walang istorbo. “Pero may mga prayle rin, katulad ni Castaño, ni Marcos de Lisboa, ni Melendreras na sa sarili nilang panahon at interes ay nagsaliksik tungkol sa mga inabutan nilang kultura at literatura. Kaya may awit na nakasulat, sa Espanyol nga lang.”

“Mabuti na lamang at may mga ganoong prayle,” sabi ni Jesse.

“Mabuti at masama,” agad na sagot ni Uno. “Mabuti at may nakatala, katulad ng istorya ni Baltog at Handiong, katulad ng nananatiling istorya nina Gugurang at Aswang, katulad ng mga alamat. Masama porke maraming mali na nang tumagal ay naipagkakamaling katotohanan.”

“At mayroon pang tulad ng Fransiskanong si Apolinar Pastrana Riol na gusto tayong paniwalain na ang kuwento ni Baltog ay kathang-isip lamang ni Bernardino Melendreras.”

“Sa palagay mo, ang isang prayleng may obligasyon at tungkuling magpalaganap ng relihiyon nila ay siya pang lilikha’t magkakalat ng mga mito at alamat na magbabalik sa katutubong pananampalataya?” Nakita ni Uno na ibig na namang sumabad ni Edgar ngunit sinasaway siya ni Jesse. “Jesus, pabayaan mo nga iyang si Gado,” tumingin kay Edgar, “Aber, ano na namang kabalbalan ang gusto mong sabihin?”

“Ay, ano po, sa haba ng kuwentuhan ninyo, malapit na tayong abutan ng pananghalian. Alas dose na. Dito po tayo kakain?”

Si Abdon M. Balde, Jr. ay ipinanganak sa liblib na nayon ng Busac, Oas, Albay. Nagtapos ng B.S. Civil Engineering, siya'y isang inhinyero na pagkatapos ng 33 taon sa konstruksyon ay tumugon sa mapang-akit na tawag ng Musa ng Panitik. Kasalukuyang Kagawad ng Lupon sa Wika at Salin ng National Commission on Culture and the Arts (NCCA) at isang Direktor ng Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Nanalo ng National Book Awards ang kaniyang mga aklat na Mayong at Hunyango sa Bato, nagawaran ng Rokyaw Ibalong Bikol Achievement Award in Literature at nanalo sa Carlos Palanca Memorial Awards for Literature sa kategoryang Maikling Kuwento. Nakatira siya ngayon, kapiling ang pamilya, sa 18 Dao St. Casimiro Village, Las Piñas City at ang kanyang e-mail address ay kadunung@yahoo.com.

Poverty in the Bikol Region

2008-07-05T21:40:00.004+08:00

by Jay Carizo

photograph by Kenneth Pornillos

A COLLEAGUE ASKED: The Bicol Region is rich in natural as well as human resources. How come it still remains poor?

I immediately remember the stories about Japan after World War II. It was so poor and so war torn, how come the Land of the Rising Sun still became rich?

I was tongue-tied at first. Pero siyempre, the usual reasons: geographic location and, of course, politics. Later, I added: culture and the definition of development.

The region is located facing the Pacific Ocean and within the ring of fire. Mala ngani ta sinasabing sa Bicol, partikular sa Catanduanes, naghahale an mga bagyo. In a sense, ika man daw rapidohon ki dai mababa sa sampulong bagyo taon-taon kun dai ka man nanggad magtios? Kun wara man nin bagyo yaon man an Bulkang Mayon asin Bulusan. Saen ka kaan ngonyan puruton?

Politics is also another explanation. Sa kada probinsiya sa Bicol, mabilang mo lang sa muro an mga bagong tubo na pulitiko. Gustong sabihon, kung an mga tawo o pulitiko na mamayo iyo na sanang iyo, ano kaya an progreso na puwedeng expectaron kan mga Bicolano? Sa Camarines Sur halimbawa, pirang henerasyon na ki mga Andaya, Fuentebella, Villafuerte asin Alfelor an nagkakapot sa representasyon sa Kongreso asin sa mga lokal na Gobyerno? Sa Masbate, pirang Kho, Espinosa asin bistadong mga apelyido an nagpapasuru-surublian sa mga puwesto sa gobyerno? Siring man sa Sorsogon? Sa Camarines Norte?

Sa Catanduanes, medyo nawara na an mga Verceles pero sa mga mayor, halos pararehong pandok pa man giraray. Sa Albay, nawara na man an mga Imperial pero an mga Lagman, yaon pa. In simple terms, even if these leaders rule their respective turfs a hundred years, dai talaga mababago an rehiyon lalo na kung warang bagong idea na malaog — the very explanation why the region still remains the second poorest region (next to ARMM) despite the fact that there are a number of Bicolano leaders who held and are holding significant posts in the national government. Isabay mo na sa listahan an depuntong si Raul Roco, the Aytonas and Zigas of Albay, Villafuerte, the Andayas, Fuentebellas, and even Manny Gaite who just warmed his seat in Malacanang.

Base sa factsheets kan National Statistics Coordination Board, almost half of the Bicolanos are poor. In 2003, the figure was 41%. The highest poverty incidence is in Masbate followed by Camarines Norte. Interestingly, these are the areas where gold mines are located. Kaya an hapot: Nata?

One explanation is, wealth is not fairly distributed in these areas. Base sa reports, makukua mo an saro sa mga pinakamayaman sa Pilipinas diyan sa Masbate siring man an saro sa pinakapobre. Sa ibang lugar, arog kan Albay asin Camarines Sur, medyo nakokorehiran maski diit an economic gap between the rich and the poor dahil medyo aktibo an mga negosyo. Yun nga lang, daog pa man talaga giraray kan ibang lugar arog kan Cebu asin Davao. Bayae na an Manila ta talagang aktibo an komersiyo diyan.

Dahil digdi, puwede tang idagdag na dahil iyo man sanang iyo an mga pulitiko na nagkakapot, an mga polisiya pag-abot sa ekonomiya dai man na mga pagbabago. Siyempre ibang iristoryahan an Naga City na sa ngonyan, lalong nagtataas an levelo kan pag-asenso. Apwera kaya sa aktibong mga negosyante, medyo liberal man an polisiya kan lokal na gobyerno pag-abot sa investments. Mala ngani ta in a span of a few years, apwera sa LCC naglaog na man an SM. Samantalang sa Legazpi, matapos an pagbukas kan Gaisano, wara ng nagsunod. Siring man sa mga siyudad kan Masbate asin Ligao. Ini an dahilan kun nata nasa lowest income class pa man giraray an mga lokal na gobyernong ini.

Last Wednesday, the National Statistics Coordination Board (NSCB) released the official poverty statistics. One of the highlights is the increase of poverty incidence in the country to 26.9% for families in 2006 compared to 24.4% in 2003. Gustong sabihon, maski gurano kagayon kan mga uru-istorya ni Presidente Gloria Arroyo manungod sa ekonomiya, dai pa man giraray ini nagtagos sa baba lalo na sa mga puru-pamilya.

Another highlight is the slight improvement of the ranking of the Bicol Region from being the second poorest in the year 2000 to the fourth poorest region. And poverty incidence also decreased by about 5%. The problem, the figures are still almost twice the figures in the national level. Bicol’s poverty incidence in the year 2000 is 45.3% as opposed to the country’s 27.5%; and 40.7% to 26.9% for the regional and countrywide figures, respectively, for the year 2006.

The latest figures also show the province of Masbate sliding in the list from being the poorest province in the country in the year 2000 with 70.2% poverty incidence to the 8th most poor in 2006 with 59.5%. Maogmang mamundo na istorya. Maogma dahil nag-slide pababa pero mamundo dahil nasa top-ten most poor province pa man giraray an Masbate. Kun sabagay, progress is not attained overnight.

Sarong eksplinasyon kun nata nagbawas an poverty incidence sa Masbate iyo an conversion kan Municipality of Masbate to a city. Dahil digdi, nadagdagan an inaapod na internal revenue allotment o ang parte kan local na gobyerno sa income kan nasyon.

Commerce in the area also became active in one way or another. But it only influenced the nearby municipalities. Cawayan, Placer and San Pascual, ang mga munisipyo sa mag-ibong na puro kan probinsiya, dai man naapektuhan. Ini an mga lugar na lalong nagpapataas kan insidente ki kapobrehan sa bilog na probinsya. Mala ta base sa estimate, maabot sa kabangang milyon (487,672) an tutal na pobre sa lugar.

But while Masbate’s poverty incidence decreased, the case is otherwise for Camarines Sur, Sorsogon and Albay. Poverty incidence in the Villafuerte’s “Premier Province of Bicolandia” increased from 47.2% in 2000 to 49.9% in 2006 while in the province at the tip of the Bicol Peninsula, the figure hike to 55.3% from 43.5% in 2003.

The land of Sarong Banggi also recorded an increase from 42.7% in 2003 to 46.2% in 2006.

The increase of poverty figures can be explained by the typhoons that hit the country particularly Albay, Sorsogon and Camarines Sur. Being largely dependent on agriculture, the typhoons messed up the local economy. To note, it was also in 2006 when one of the greatest tragedy happened in Albay — the landslide that buried almost all areas in the southern quadrant of Mayon Volcano leaving thousands of bodies either dead or missing. Similarly, the typhoons also flooded the ricefields of Camarines Sur known for being the breadbasket of the Bicol Region.

Poverty may be relative. As I told my colleague sometime ago, the Bicol Region may be economically depressed. Infrastructure-wise, it may remain uncomparable to Metro Manila, or least Cebu, or Davao. But if you consider the satisfaction of the Bicolanos with their way of life, the Metro Manilans may even be far below.

In several instances, I noted in my socio-political surveys that the Bicolanos are happy with the way they live their life. From time to time, though, they would air their disdain for some local politicians, or agonize for lack of money. Even then, gusto pa giraray ninda an buhay-Bicolano. This is as opposed to a great number of respondents in Central Luzon or, in Southern Tagalog Region who claimed that given the opportunity, they would rather go to Manila or someplace else.

This, despite the fact that Regions 3 and 4 are economically advanced compared with Region 5? Why?

History has a great statement to tell. One, during the Spanish colonization, Franciscan missionaries were assigned to the Bicol Region. These missionaries are known to have a vow of poverty so it is most likely that they are the ones who influenced more on the ability of the locales to accept what they are and endure some forms of pain and suffering (i.e., rapado kan mga kalamidad arog kan putok kan bulkan asin mga bagyo).

Second, these missionaries did not clearly advocate nor even aid in the accumulation of wealth as opposed to the Dominicans who, intentionally or otherwise, became instruments in the accumulation of large tracts of lands. When ownership of these lands were given to a selected few, an economic change is thereby effected. Kun maurag an administrador kan mga daga lalong minayaman (in general terms) an lugar. Halimbawa, dahil consolidated an kontrol kan daga sa nagkakapirang kamot, madali an pagdesisyon kun ano an puwedeng gibuhon digdi. Puwedeng i-implementar an industrial agriculture, puwedeng i-convert sa housing, etc., etc. Arog sa Hacienda Luisita sa Tarlac. Siring man, mas may poder na magdikta an tagsadiri kan presyo sa mga produkto niya dahil an kawaran o presensiya kan produksiyon niya magkakaigwa ki dakulang impact sa barakalan sa mercado. Ehemplo digdi an sugarcane industry sa Negros.

Pero kun watak-watak an mga tagsadiri kan mga daga, kanya-kanyang kayod an mga ini. Bahala an mga tagsadiri kun ano an gusto nindang itanom, paanong klase ninda itatanom, asin nuarin ninda gustong itanom. The problem with this, magiging market dependent an mga paraomang yan. Dahil kulang ang poder para madiktaran an presyo kan mga produkto nagluluwas na garo lang sinda mga layag– tagasunod lang kun saen paduman an duros. Ini ngonyan an nangyayari sa mga Bicolano.

Siyempre, me negatibong epekto man an konsolidasyon asin limitadong kontrol kan mga daga. Aside from the lack of family-owned property, farmers have to beg the landowners to allow them to till the land. Ini an dahilan kun nata mas dakul man giraray an porsyento kan mga pobreng namamanwaan sa Region 3 & 4 kumpara sa Region 5. This situation, though, is being overshadowed by the fact na mas dakul an kwarta na nagdadalagan sa Central Luzon asin Southern Tagalog asin dahil dakul an nagdadalagan na kwarta, aktibo an ekonomiya. Halimbawa, dahil paid agricultural workers na an mga tawo, igwa sindang income na puwedeng magastos sa mga bagay-bagay arog kan bado, pagkaon asin maski an pagpapairahay kan saindang mga harong. (Dai kaya sinda puwedeng mag-absent dahil kakaltasan an mga sweldo ninda.) Siring man, nakakapag-crear na ki mga service-related occupations arog kan karpintero, barbero, etc. Masulpot na man an mga tindero, labandera, asin iba pa. Dahil makaskas an inaapod na monetary transfer, nagiging aktibo an ekonomiya, minadakula an mga buwis na naglalaog sa mga lokal na mga gobyerno, asin minadakul man an nagagastos para sa serbisyo-publiko.

Sa Bicol, dahil nakagapos an mga tawo sa kanya-kanyang oma, asin limitado lang an dalagan kan kwarta. Dahil siyempre sadit man an mga income, diit lang an minalaog sa kaban kan gobyerno. Thus, economically, minaluwas na talagang pobre an mga tawo.

Dahil sa konseptong ini nabilog an inaapod na self-rated poverty. In the Philippines, one of the institutions that conducts self-rated poverty surveys is the Social Weather Stations o SWS. Dai ninda hinihiling o hinahapot kun pira an income kan sarong indibidwal o kaya pamilya (as opposed to what the National Statistics Office or NSO is doing). An hapot kan SWS: Sa mga nakaaging bulan/aldaw, mas nagpobre ka ngonyan o mas nag-asenso ka? Kung baga, an “feeling” o “pagmati” an pinagbabasehan bako an income. Kung ini ngonyan an basehan, nagluluwas na comparatively lower an poverty rating kan mga Bicolano.

Paano ta ngonyan mapapatunayan na tama ini?

Igwa ki sarong Amerikanong psychologist an nagibo ki pag-aadal manungod sa mga pangangaipo kan tawo. An ngaran niya si Abraham Maslow asin an resulta kan pag-aadal niya inaapod na “Maslow’s hierarchy of needs”. An sabi ni Maslow igwa ki lebelo an mga pangangaipo kan mga tawo. Sa pinakaibaba iyo an inaapod na “Biological na Physiological Needs” kun saen kabilang an pagkaon, istaran, sex, sleep, etc. Sa itaas kaini iyo an “Safety Needs” then, ang “Belongingness and Love Needs”, followed by “Esteem Needs”, and on the top, the “Self Actualization Needs”.

If we are going to follow the needs categorization by Maslow puwedeng sabihon na lagpas na an mga Bikolano sa lowest level of needs. Maski kaya tuyo lang an isira o kaya gulay, maogma na an kadaklan lalo na su mga nag-eerok sa rural areas. Mala ta an tinutungan na manok, ordinaryo na lang sainda. May mga kararawan ngani na ipinag-aagad pa ninda ini nin dispensa dahil wara sindang sardinas.

But more than this, Bicolanos are attuned to the arts — singing, dancing, painting, sculpting — which the individuals who still craving for food and shelter cannot even afford. Gustong sabihon, lagpas na sa basic needs an mga Bicolano kaya an konsentrasyon na ninda sa inaapod ng “Arts” ni Plato, sarong Griyegong parasurat, na “occupation for the people of higher status”.

Kun sabagay, an sarong tawong gutom, dai makonsentrar sa pag-bayle pero nata ta igwa sa Bicol kan inaapod na “Mr & Mrs” o sa Rinconada, “Biasan”? Nata ta may pantomina? Baraylehan? O kaya nata ta maski pauno, igwa ki mga Bikolano pa man giraray na nagtitiripon para lang mag-arambugan asin mag-arambagan kan saindang mga komposisyon maging kanta man yan o rawit-dawit? Siring man, yaon man an mga parasurat (an notableng si Ben Santos para sa short stories and Novels), painter (arog kay Gus Albur na bistado sa bilog na kinaban), singer (arog kay Nora Aunor)? An mga artista niyato arog kay Eddie Garcia, Dina Bonnevie, Anjo Yllana, an komedyanteng si Wally, asin dakul pang iba. Puwede ta man siguro idagdag sa listahan an Sili King na si Bert Gonzales na apuwera sa pagiging graphic artist kan mga comics, saro man na designer ki mga jeep. Puwede pang maghalaba an listahan pero an pinakasimple na lang, maglalakaw-lakaw lang kita, mahihiling an mga ini sa mga videoke-han sa mga kanto, sa irinuman sa gilid-gilid, asin iba pang lugar. If these “occupations of the people of higher status” are being done by Bicolanos, puwedeng sabihon na mayaman an Bicol. Bako nga lang sa termino kan income.

On my first trip to Pandan, Catanduanes, I’ve seen a number of women drinking liquor. I was told it was a lambanog or a fermented sap of nipa. Astonished, I asked my mentor, Prof. Alex De Guzman about the scene. His response: Nag-eenjoy lang sinda and that is a common sight here everytime there is a gathering of women.

If the people can even have the time to drink and be happy, then poverty may just be pure economy-based or income-based calculations. Could it be?

Jay A. Carizo is a Bikolano working for the Institute for Popular Democracy, specializing in political mapping and election studies, general politics and the economy. He is a freelance journalist and a consultant for elections, governance and local government management.

Pagpoon

2008-07-05T20:16:00.001+08:00

Maogmang ibinabareta an pagbungsod kan Balangíbog. Sa mga boot maging contributors, paki-email sana an artikulo o bareta bikolit@gmail.com. An Balangíbog bukas sa gabos na nagmamakulog sa kultura asin literaturang Bikolnon. Madya na, magtarabangan kita sa pagtulod kan satong magayon na kultura!

Mábalos!

An Kabikolan sa mga mata ni Yapan

2008-07-05T13:53:00.000+08:00

ni Vic Nierva

LATAW sa kulturang Pilipino an pangatorogan na magbalik sa panahon bago pa man makaabot an mga dayong Sulnupanon sa Pilipinas, ini nanggad biyong ikinukurahaw na may makusog na pagnegar—akoon man o dai—sa anuman na pagsakop na nangyari sa satong banwaan. An kongkretong mga ladawan na nagpapahiling nin makuring pagkagutom sa mga pangyayari sa dáan na historya kan ginikanan na lugar asin an paghidaw sa agi-agi kaidto, mga gaweng sa lawog kan mga bagay minapahiling sana nin gibong pag-ako kan epekto kan nakaaging pagsakop alagad sa kairaroman kaini yaon an horop-horop na minapasabong nin makusog na kamawotan na ibalik an sosyudad sa orihinal kaining estado—puro, daing digta nin siisay man na igwang mapansakop na kapangyarihan siring sa Espanya, Britanya, Amerika orog sa gabos, asin iba pa.

Dai man maiinegar kan mga Bikolanong parasurat sa presenteng panahon na igwa sindang nagtatakig na debosyon na aboton an dáan na panahon, orog na dáan kisa sa panahon kan kag-limang mga martir kan Ambos Camarines, orog na dáan kisa sa romantiko asin mala-Espanyol na mga osipon dapit ki Juan Osong, huli ta an Bikolanong parasurat sa presenteng panahon, sa saiyang mga panurat, nagmamawot na ma-eksperyensya—bako sanang simpleng mamatean—an inagihan ninda Baltog, Handiong, asin Bantong sa kadagaan kan Ibalong, asin isugpon ini sa naratibo kan saindang mga agi-agi an kontemporanyong istorya kan satong rehiyon asin henerasyon. Ini man an kamawotan na sinususog kan istorya kan mga tauhan na sinda Esteban, Boboy, Estela, Nene, Selya, asin iba pa sa nobelang “Ang Sandali ng mga Mata” ni Alvin B. Yapan.

saindang mga pagkatao, na nakasalapid sa pagkatao kan mga tauhan sa epiko kan Bikol, nakaugat asin nakasentro sa agi-agi kan mga Bikolano ngunyan: nabubuhay sa tahaw kan manlaen-laen na diskurso siring kan kolonyal na pag-iisip, komersyalisasyon, historya, liwat na paggimata kan natibong kamalayan, globalisasyon, asin iba pa, na sa kadakol na panahon, minabaranggaan, nagkakarurunot, asin binibilog liwat an sadiri gikan sa pagkakawararak. Siisay an mahuna na an nobela ni Yapan magigin maninigong apodon na historya kan saiyang rehiyon na Kabikolan huli sa minadaralagan na mga ladawan kan nakaagi kaini? An epekto kan Simbahan, gobyerno, kultura, komersyo, asin iba pa, biyong minatanyog sa buhay kan mga tauhan. Siisay an igwa nin lenteng siring ki Yapan na pinaghorop-horopan pati an pagkawara kan ube sa merkado kan Sagrada na iniitokan kan nobela, an manlaen-laen na panahon kan pagsakop, an pagkawara asin pagkakua kan imahen kan Birhen Peñafrancia, an pag-abot kan abo kan pagsabog kan Pinatubo sa Pili, an panahon ni Marcos, an paghali kan mga base military sa Subic asin Clark, an kompetisyon kan Coke asin Pepsi, an mga NPA, an konstabularyo asin militarisasyon, an eksodo kan mga minapa-Amerika; asin hilingon, maanan, asin turuhukan an mga ini asin kadakol pang ibang pangyayari sa nakaagi sa matang Bikolnon. Sa ladong ini, an nobela nagin lehitimong historya kan Bikol asin komentaryong pansosyudad para sa kalag kan rehiyon na minatukar sa paghabo sa kolonyalismo asin sa mga naginibuhan kaini alagad minakugos sa rayo kan inabot na kan sadiring banwaan—an negosyo sa yelo, manok, asin tindahan ni Nene, hanggan sa mga Bikolano sa luwas kan Kabikolan—o Ibalong.

An mga kalag na siring sa duros na minalayaw-layaw sa ibabaw, irarom, taid, laog, asin luwas kan nobela, mga karakter, alagad sa totoo, sinda mga pagiromdom sa mga tauhan na mamimidbid kan sarong Bikolano bilang siya, asin siya pinapagiromdom na sinda an pinaghuhugutan nin anuman na kakayahan—sa nobela, si Esteban nakakaulay an mga kalag asin sinda an pinaghuhugutan niya kan anuman na yaon saiya arog kan pagbolong asin pagsurat—o kapangyarihan, kun ini man an apod digdi. An konsepto kan kontemporanyong banwaan na dai na maninigong pag-erokan kan mga kalag—yaon alagad daing hawak—asin sinda minapa-gubat o minapa-bukid na sana, sarong mapungaw na ladawan kan pagkakakan kan pag-uswag, kun ini man an ngaran, sa metapora kan Sagrada, an banwaan na kun sain an mga gurang boot ribayan an payo kan saindang mga aki, kun sain igwang mga parahabon nin hawak kan gadan. Alagad an mga kalag na ini an minatao nin paglaom, paglaom na siring sa tinanom na tuminubo tanganing daogon an kagadanan arog kan pabalon ni Takay na nagin kasimbagan sa hapot kun pano nangangaki an sarong alamat o istorya nin pinagpunan.

Kun bako man an nobela sanang ini an nakagibo, saro gayod ini sa igwang pinakamayaman na paglaladawan sa Kabikolan sa paagi kan paggamit kan manlaen-laen na suanoy asin/o supernatural na pagtubod. Laen pa ini sa minadalagan na bilog na teksto kan kaoragan kan mga erwe kan Ibalong sa laog kan naratibo. Makukua sa nobela an mga suanoy na pagtubod na nadangog ta sana hali sa satong mga magurang kan kita mga aki pa asin dai pa nasusupog minsan daing kalson (na ako naghahadit na mayo nang aking Bikolano an makakadangog kun satong papabayaan na magadan an mga istoryang ini). An istorya kan epiko kan Ibalong, an tinanom sa pinaglobngan ki Takáy, an barani nin batag na ilinobong huli ta hinabon nin asuwang an hawak kan gadan, an patood dapit sa mama’mon, an eklipse nin kadimalasan, kaibahan na an mga istoryang nabilog sa makusog na impluwensya kan relihiyon orog na an Katolisismo na winawalat na sana sa mga parabasa an paghorop-horop para digdi, makukua ini gabos sa libro na sa katapusan nagigin sarong dosok na kamalig nin giromdom para sa mga Bikolano.

Peregrinasyon, pagbalik, sa laog kan sadiri an dolot sa siisay man na magbasa sa nobela, dai man nasusuhay ini sa iba pang magagayon na literatura sa Pilipinas man o sa ibang nasyon man, alagad an yaman kan “Ang Sandali ng mga Mata” na makukua asin masasadiri ta yaon sa yaman kan pinagkuahan kan awtor kan saiyang materyal, materyal na harani sa saindang daghan, kun kaya dai ta man maiiwasan na mateon an nobela sa sadiri tang mga daghan—labi-karani asin labi-kadayupot. An minsan haralipot, dakol na beses haralabang pahayag sa mga kabtang kan nobela minsan nakakaribong, na kaipuhan balikan asin susugon an dalagan kan istorya, alagad puwedeng an karibongan sarong klase nin epekto kan pagiging kontemporanyo, eksperimentasyon, asin kan masákit, magapô, ang halabang dalan na binabaklay kan kagsurat palibót, pahali, o pabalik sa Sagrada—sa Kabikolan.

Siring sa kaskas na silyab kan mga eksenang ipriniprisentar kan nobela, o garo tren na kaskas na minaagi sa atubang kan siisay man, an mga ladawan kan Kabikolan sa mata ni Yapan nawawara sa saro sanang kimat. Alagad mapirit an awtor, mawot asin ginibo niyang dosok an mga ladawan na mahihiling ta, kaya minsan man an mga ini mabilis na nawawara sa satong paghiling, bilog asin kongkretong namamansayan ta an mga detalye: kolor, himátê, tanog, namit, asin parong. Asin an mga ini minadara sato pabalik sa panahon, sa suanoy, sa dáan, minapagiromdom kan satong ginikanan, asin sa sensitibong paagi minasikwal kan epekto kan pagsakop sa anuman na ngunyan, alagad mahuyo an boot na minakugos sa purong kagayonan kan kinaabtan.

“Ang Sandali ng mga Mata,” Alvin B. Yapan, Ateneo de Manila University Press, 2006. Recipient of the 2007 National Book Award.

Taga-Pili, Camarines Sur, nagtutukdo si Alvin B. Yapan sa Kagawaran ni Filipino kan Ateneo de Manila University. Nagin fellow siya sa ika-26 asin ika-33 na UP Writers Workshop sa Baguio (1996) asin Los Baños (1998), asin sa Heights Annual Writers Workshop (1996). Huli sa saiyang mga istorya, iginawad saiya an Dean’s Award for the Arts for Creative Writing kan Ateneo de Manila (1997), Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature (1997, 2002, 2003), asin man an NCCA (National Commission for Culture and the Arts) Writer’s Prize (2005). At Nabulag ang Tagpagsalaysay an titulo kan enot na katiriponan kan saiyang mga istorya na nakaayon sa Ubod New Authors Series kan NCCA.

The intrepid Tancong Vaca guerillas

2008-07-05T13:29:00.002+08:00

from Bicol Mail

(A review of Jose V. Barrameda's book, "In the Crucible of an Asymmetrical War in Camarines Sur, 1942-1945)

THE BOOK of Jose V. Barrameda “In the Crucible of an Asymmetrical War in Camarines Sur 1942-1945” tells the story of the Tangcong Vaca Guerilla Unit: its beginning, its organization, its men and women, its trials and threnody, its strengths and weaknesses, its heroes and villains ---- something that has never told before, with a punch delivered right from the shoulder, so to speak.

This historical narrative by Jose Barrameda confines itself on events that took place in Camarines Sur during the War Years, and for me constitutes the third volume about the history of the Bikol region, with more detailed narratives of the more significant events that happened in Camarines Sur.

I would consider to constitute the first volume of a trilogy, Veil of Martyrs, a still unpublished work of Dr. Danilo Madrid Gerona. This is about the purge, the Bikol region was subjected to following the discovery of the Katipunan in the last quarter of the nineteenth century, which gave Camarines Sur the Quince Martires de ’96.

I would consider to constitute the sequel to Gerona’s book as the second volume of the trilogy Lucha y Libertad by Elias M. Ataviado, published in two volumes in Spanish. These volumes discuss the events that intervened when Los Gringos, Los Americanos occupied the Bikol region, with more lengthy narratives about Albay. May be set alongside these volumes is Evelyn Caldera Soriano’s Bicolano Revolutionaries: Ludovico and Tomas Arejola, whose contributions to Naga’s history are virtually unknown and glossed over.

Any culture-loving Bikolano who professes himself to value his history should have these three volumes in his collection. They are “must read’ books --- though they are not enough yet to fill in some gaps that are yet to be investigated on and written about. Local writers have yet to write a book on the exploits of Wenceslao Vinzons, a book on Francisco “Turko” Boayes, both of Camarines Norte, a book on Camp Isarog, whose guerilla activities were concentrated in the district of Partido in Camarines Sur.

This afternoon we are launching the book of Joe Barrameda, one of the more authoritative researchers and writers of local history of Camarines Sur. This volume speaks very well of how extensive and exhaustive his research has been. Proof, leaf through the appendices and the references of the book which lists down primary sources which not even the National Historical Institute has the opportunity and the privilege to have in its files.

I, however, view this book of Jo Barrameda under two aspects: its format and its content.

As far as its format is concerned, this book as printed is not a book inasmuch as it does not have the format of a book. It does not have a table of contents. The book is not divided into distinct chapters that discuss, among other things, the varied and various aspects of the Tangkong Vaca Guerilla organization, its members, its activities, its conflict with other guerilla units, the jealousy and betrayals in its rank and file. The narrative extends from page 1 to page 188 without any break.

So as to give it the semblance of a book, an editing and a new format could be introduced in its second printing. The debacle in Hawaii and the arrival of the Japan’s occupation forces in Camarines Sur and the organization of the Resistance Movement through the Tangkong Vaca Guerilla Unit could constitute Chapter 1. The beginnings of the Asymmetrical War for the TVGU could be Chapter 2. Governor Mariano E. Villafuerte, his death and the murder of his wife and son could be Chapter 3, a very interesting chapter that can become the most read and most ear-marked chapter of the book. The rivalry between and among the guerilla units could be another chapter, and so on and so forth.

As printed in its first edition, the book like a full-length movie, HBO or Cinemax style, does not entertain any commercial. Certainly that is not of the making of the author, but of the publisher or editor, who should know better about the format and layout for books.

But of more importance is the content. The content of Jo Bar’s book belongs to the heavy weight division. It is heavy with details and names that fill in memory gaps. How many of us are aware of the “colorums” headed by a woman called Nanay who provided food and sanctuary to the Tangkong Vaca Guerilla Unit? (The “colorums” we know are the vehicles that ply the streets without securing the proper franchise and permit from the Land Transportation Office). In this book we get the names of natives who were brought to the notorious terminal point that was the Ateneo and never came out of it alive. In this book we come to know more about a certain Major Licerio Lapus, perhaps an ancestor of Education Secretary Jesli Lapus, about Lt. Salvador Bimeda, about Rafael Quiñones, about Capt. Leonardo Golpe and other names that we have not even heard of or read about before. In this book are the sketch of Turko Boayes, the photocopies of people and of documents that are printed for the first time. What used to be recollections that have just been committed to memory or written in personal diaries are now part of the heritage of the people of Camarines Sur.

With more informative value are the footnotes that by themselves can stand as individual chapters. The footnotes give us information and details that are as interesting as the main text of the book itself. How true, indeed, is the counsel, that as in an insurance policy, we must read more seriously the fine prints.

Over and above all, this volume gives Bikoliana one contribution that makes Camarines Sur richer by a book and one that gives Jose V. Barrameda a most revered seat in Bikol bibliography. Well, if he has not been nominated yet to the list of Distinguished Mayoral Awardees of Naga City, I am making the nomination here and now and in public. After all, we do not get a book as adeptly researched and as ably written, published and launched everyday, as “In the Crucible of an Asymmetrical War in Camarines Sur, from 1942 to 1945”.

To Jo Barrameda, your book is a relief for those who have been experiencing aridity in local history. We take the liberty of directing to you the line of sentinel Francisco in Hamlet: “For this relief much thanks”.

I like to conclude this review with a note and a question.

The note: had it not been for a grant from the National Historical Institute, Camarines Sur would not have been richer by a book. Would that another grant or other grants be offered to local writers by the National Historical Institute or by the multimillionaires in Naga City who do not know where to spend their millions or even by local government units as there are still historical gaps to be filled in and documents and archives that have remained untouched.

the question, paraphrasing the witches in Shakespeare’s Macbeth: “When shall we meet again (to launch another book under another grant)? In thunder, lightning, or in rain? When the hurlyburly’s done, the battle’s lost and won?

Ang Sandali ng mga Mata

2008-07-05T12:18:00.003+08:00

ni Alvin B. Yapan

(Ang nobelang 'Ang Sandali ng mga Mata' ay nanalo ng Juan C. Laya for Best Novel in a Philippine Language sa 2006 National Book Awards. Ito ay inilimbag ng Ateneo de Manila University Press.)

Kabanata 1: Ang Libing ng Isang Saging

Sa pagkabigla noon ng buong bayan ng Sagrada, namatay si Estela nang dahil sa isang lubid na parang sawang lumingkis sa kaniyang kayumangging leeg. Nakapulupot ang buntot ng lubid sa kahoy na pag- papakuan sana ng kisame sa papatapos pa lamang na bungalow ng mga Peña.

Nang buksan ang kaniyang kuwarto, nagitla ang ina niyang gigising sana sa nag-iisang anak na hindi na natutong bumangon nang kusa para sa agahan. Nang daluhan ng asawa, hinahatak na nito ang mga paa ni Estela. Hinihila ang anak pababa. Napakalakas ng pagka-kahatak ng ina kaya bumakat ang lubid pati sa leeg ng kaluluwa ni Estela, na nakita ko kinagabihan nang araw ding iyon. Pasalamat na lamang ng ama ni Estela at napigilan niya agad ang asawa, kung hindi marahil nahila na ang katawan ng anak nila at naiwan ang ulo sa itaas, nasisilo ng lubid na parang sawang ayaw iluwa ang nalulong ulo ni Estela.

Kung alam lamang ng ama ni Estela kung paano ko siya nakasa-lubong nang hapong iyon, ilang oras lamang bago siya nagpakamatay. Naglalakad si Estela pauwi; naglalakad sa karaniwan niyang tikas na nakikisuyo sa sinumang makakasalubong na bigyan siya ng daan. Marahan at tiyak ang kaniyang mga hakbang habang sukbit sa balikat ang isang bag na parang hindi na nawalan ng laman. Sumasayaw ang itim at ga-balikat niyang buhok sa daluyong ng kasalubong na hangin. Nagmano pa nga siya sa akin. May ngiti sa kaniyang labi. Subalit nang lingunin ko upang hangaan ang lihim na nobya ng aking si Boboy, wala akong nakitang ulo sa naglalakad niyang katawan. Pugot ang kaniyang ulo na hindi ko alam kung saan napunta.

Noon pa lamang alam ko nang mamamatay si Estela. Hinabol ko siya. Isusuot ko sana ang gamit kong sumbrero sa kaniyang leeg na walang ulo upang pigilan ang nakatakda niyang kamatayan. Ngunit nahuli ako. Nang makalapit ako sa kaniya, meron na uli siyang ulo. Narinig ko na lamang ang biglang pag-alulong ng aso sa tabi ng daan. Doon sa tabi ng sementado nang daan ng Sagrada. Doon sa tabi ng daan kung saan salit-salit dating nakahanay sa magkabila ang naglala-kihang puno ng akasya at nagtataasang puno ng ilang-ilang, na napalitan na ng mga poste ng Casureco at siya na ngayong dapuan ng mga maya.

Nang gabing iyon, pagkatapos maibaba ang bangkay ni Estela, nakita ko siyang muli: nakaupo sa hagdang semento ng bungalow. Sa kabahayan, maririnig ang panangis ng kaniyang ina na hindi nailabas nang hapong iyon sa kabiglaanan. Tinabihan ko si Estela at tinanong kung bakit siya nagpakamatay. Hindi siya nabigla nang kausapin ko.  “Tama nga pala ang sabi nina Boboy. Nakakausap mo ang mga patay.”

Albularyo ang pagkakakilala nila sa akin sa Sagrada. Iyon ang ibinansag nila sa mga ginagawa ko; ibinilang nila ako sa mga albularyo. Hindi nila maintindihan na hindi ako ang gumagamot sa kanila. Nagtatanong lamang ako at nakikiusap sa mga nilalang na may higit na kaalaman. Ang mga kaluluwa, ang mga lamang-lupa at mga duwende ang dapat nilang pasalamatan sa halip na katakutan. Kaya mahirap magpaliwanag. Gumagamit na lamang ako ng mga dahon, damo, at bunga. Sa harap ng may-sakit, para sa mga kaluluwa ang aking mga salita at para sa mga tao ang anumang ibibigay ng paligid. Muli kong tinanong si Estela kung bakit siya nagpakamatay. Tiningnan lamang niya ako at tumayo.

“Saan ka pupunta?”

“Sa gubat,” sagot niya.

Sa gubat ng Sagrada pumunta si Estela. Kaiba sa gubat na pinun-tahan ni Nene sa pamamaalam nito sa Sagrada. Kailangang linawin, dahil napakaraming gubat sa bansang ito ng Filipinas.

Isa si Nene sa mga dahilan ng pagluwas ko sa Maynila at pag-alis sa Sagrada. Iniwan ko ang Bicol pati ang mga kagubatan niya. Matagal ko nang pinagsisisihan ang pagkamatay ni Boboy na sumunod sa pagpapakamatay ni Estela. Umaasa na lamang ako ngayon na masasagip ko ang kaniyang ina sa sinuong nitong gubat dito sa Maynila; hindi katulad ni Estela na marahil naging biktima rin ng kamandag ng aking kuwento. Ngunit paano ko ba malalamang ganoon kalakas ang paglingkis ng sawang si Oryol?

Nene ang kaniyang pangalan. Maria. Nene. Isang pangalang matagal ko na ring hindi sinasambit. Umaasa akong masasagip ko pa siya at kahit paano’y mabawasan ang biktima ng aking kuwento. Nang isalaysay ko kay Nene ang kasaysayan ng pamilya Nueva at ang kuwento ng Ibalong kay Boboy, dalawa, tatlo, o higit pang buhay marahil ang nasawi. Hindi ko lamang alam dahil mapanlinlang ang kamandag ng isang sawa.

Nangako akong hindi na muli.

Hindi na muli. Hanggang ngayon.

Hanggang dito sa Maynila. Dito sa Maynila, dito sa ikalawang palapag ng lumang gusaling kahoy pa ang sahig at mga dingding na naghihiwalay sa bawat kuwarto, hindi katulad ng umiipit at puma-palibot na mga paupahan para sa mga beauty parlor, grocery, pala-bahan, klinika ng doktor, at tanggapan ng abogadong nagsasideline sa notaryo, na dapat pa nga sigurong pasalamatan dahil gigiray na’t magigiba ang inuupahan kong gusali kung walang umiipit dito; dito sa ikalawang palapag na katatanawan ng magkakaharap na gasoli-nahan ng Petron at Shell, magkaharap na kainan ng McDonald’s at Jollibee, magkaharap na Dunkin’ Donuts at Mister Donuts, magka-harap na BPI at Land Bank, magkaharap na National Book Store at Merriam Webster’s at iba pang mga tindahan na parating magkaharap saan man mapunta sa lawak ng ka-Maynilaan; dito sa paupahang kuwarto kung saan sa aking pag-upo sa tumba-tumba at pakikinig sa pinanonood na telebisyon ng pamilya ng kasera sa ibaba, sa pag-aaliw sa sarili ng mga kuwentong ipinangakong hindi na muling paka-kawalan ng dila, naalala ko ang isang alamat: alamat tungkol sa pagpapatuloy ng kuwento ng Ibalong na naalala ko marahil dahil naubusan na ako ng mga naaalalang kuwentong ligtas sa anumang panganib, sa gitna ng patuloy na businahan ng dyip, traysikel at FX sa nabubungarang kalyeng pinto sa unang palapag; isang alamat tungkol sa kapitang nasagip ang buhay dahil sa isang panata, panatang hindi kailanman mapuputol sa kaniyang angkan ang kuwento ng Ibalong; ang alamat na siyang naging dahilan kung bakit napagpasiyahan kong isulat na lamang ang lahat dahil tuwing magkukuwento ako ay may namamatay. Umaasa akong sa pagtatala nito sa papel, makukuha kong alisin ang kamandag ng kuwento ng Ibalong.

Kaya kanina, tinawid ko ang kalsada, pagkatapos ng mahabang paghihintay na mawalan ng humaharurot na sasakyan ang abalang kalye ng lungsod na ito. Pumunta ako sa katapat na grocery ng inuupahan kong kuwarto upang bumili ng may katangkaran ding kandila, kahit pinagsabihan na ako ng kaserang huwag bumili doon, nang walang idinudugtong na dahilan o paliwanag. Walang naibigay sa akin si Evelyn, ang tindera at katulong ng may-ari ng tindahan, kundi isang pulang kandila na hindi naibenta noong nakaraang Todos los Santos. Biniro pa nga niya ako. Hindi pa naman daw pista ng patay bumibili na ako ng kandila. Nginitian ko na lamang siya at muling tumawid ng kalsada. Hindi na ako nagpaliwanag na may kaugnayan ang kandila sa gagawin kong pagsusulat. Binuksan ko ang kuwarto ko sa ikalawang palapag ng isa sa mga susing nakakawing sa buto ng pili.

Sa lungsod na ito ng mga ilaw, marahil ako na lamang ang gumagamit ng kandila sa pagsusulat sa gabi. Pinawalang-saysay na ng mga Philips at General Electric ang matandang sawikain tungkol sa pagsusunog ng kilay. Wala na ring dapat ipangamba ang mga gamugamo ng bayaning si Jose Rizal na magningas ang sarili sa inaasam na liwanag. Ang pangamba ngayo’y kung alin na ang susundin at aasamin sa napakaraming ilaw sa lungsod. Isang lugar na hindi ko maintindihan dahil ipinagmamalaking hindi natutulog; hindi man tablan ng bangungot, hindi na rin dadalawin ng mga panaginip.

Hindi ako nakakapagsulat sa liwanag ng Philips at General Electric. Nakikita ko ang mesang pinagsusulatan ko, ang maliliit na pulang langgam na tinatalunton ang isang daan na sila lamang, sa kanilang kaliitan, ang nakakakita; ang kusina sa kanan; ang mga nagtatalik na ipis sa ibabaw ng baso habang pinagpipistahan ng iba ang bangkay ng isa sa kanilang kasamahan; ang maliit na kasilyas sa aking kaliwa na pinaninirahan ng mga gagambang hindi ko alam kung ano at ilang disenyo pa ng sapot ang binabalak na gawin; ang kumot sa higaan ko na hindi pa nalalabhan; at ang kaluluwang parating nakaupo kapiling ang makapal na alikabok sa sulok na malapit sa ulunan ng katre, ang kaluluwang siya kong unang nakita pagpasok sa kuwartong ito.

Kapag nakakandila ako, pansamantalang isinasantabi ng dilim ang lahat. Ang nakikita ko na lamang ay ang papel at ang panulat, ang kandila at ang sariling mga kamay. Sa pagsusulat ko sa piling ng kandila, bumabalik ako sa payapang kadiliman ng sinapupunan, bumabalik sa payapang ugoy ng duyan na ipinaaalala sa akin ng galaw ng tumba-tumba.

Hindi pangkaraniwan ang aking silya: isang tumba-tumba. Maaari naman sana akong humingi ng ordinaryong silya sa kasera. Mabait naman sila sa isang beterano ng digmaang tulad ko: sumasahod lamang ng dalawang libo at limang daan buwan-buwan. Kahit wala akong maipakitang pilat ng digmaan maliban sa maliit na galos sa noo, bunga ng pagdaplis ng bala ng Hapon; isang galos na mapagkakamalang kalmot lamang ng pusa o galos sa pagkakabunggo sa isang nakalawit na sanga. Wala na akong ibang maipapakita at maipagmamayabang sa kanila. Wala naman akong ipinagkaiba sa ibang inukitan na ng panahon ang balat ng daan-daang nagsasali-salikop na daan, na kung hindi man napagkakamalang ulyanin at kailangan na muling painumin ng gatas sa ikatitibay ng buto ay iginagalang hindi dahil sa kakilala kundi dahil maputi na ang buhok, uugud-ugod, at nagpapakawala ng kakaibang amoy ng napakahabang tag-araw.

Matanda na nga ako; may karapatan na sa isang silya. Ngunit hindi ko naman maiwanan ang tumba-tumba. Dala-dala ko ito mula pa sa Sagrada. Kahit hindi pantay ang mga paa, hindi ko maaaring kali-mutang sarili kong kamay ang umukit nito. Kaya hindi ko ito ipina-labas, at kung magpapasok naman ng isa pang silya sa loob ng masikip kong kuwarto, mangangahulugang ilalagay ang tumba-tumba sa sulok na kinauupuan ng kaluluwa. Hindi ko iyon magagawa sa kaniya. Alam ko na ngayong kahit ang mga kaluluwa ay nangangailangan din ng lugar para sa kalungkutan nila.

Nagkasya na lamang akong pakinggan ang pag-ooras sa akin ng tumba-tumba. Sa mga paghinto ko sa pagsulat, sa mga pagtitig sa kawalan naririnig ko ang pakatok na pukpok ng tumba-tumba sa sahig. Matanda na ako at ipinamumukha sa akin ng tumba-tumba na mahalaga ang bawat sandali upang matapos kong itala ang mga kuwentong naudlot ang daloy sa panahon sa dulo ng dila ko, sari-sari subalit kawing-kawing na kuwento mula sa pagsala-salabid ng daan-daang buhay at sa mga kuwento ng aking pinakaninuno na ipinasa sa akin sa pamamagitan ng tulay na nilikha ng mga dila at tainga upang papag-ugnayin ang daan-daang salinlahi; mga kuwentong isinalaysay ko minsan kay Boboy sa pag-asang masasagip ko ang kaniyang buhay. Naaalala ko na, ngayon pa lamang, ang nagdaang digmaan ng mga bayani at magkasintahan, mga bagyo at bulkang sumalanta ng mga nayon at pangarap, mga pag-ibig na pinilit, inasam at kinimkim, mga panata at higit sa lahat, sari-saring pananalasa ng kamatayan: lahat dadaan sa papel na itong ganap ang kawalang-bahid na akin nang pinangangambahan, sa katapusan ay magmamana ng dugong kulay ng kandilang tumatanglaw sa aking pagsusulat.  Sa bawat paglapat ng aking panulat sa papel, humihinto ang tumba-tumba sa pag-ooras sa akin bagaman patuloy ang kandila sa pag-upos sa sarili. Ipinapanalangin ko na lamang na sana matapos na muna ako bago tuluyang maglaho ang liwanag ng kandila at mapilitan muli akong buksan ang mga bombilya sa kisame.

Ayaw kong magsimula sa isang sanggol na umiiyak. Ayaw kong manipat ng katawan para hanapin ang nunal o puyo na magpa-paliwanag ng kapalaran. Ayaw kong manghimasok sa mga sinasabi ng mga bayarang maghuhula upang makita o kahit masilip man lamang ang magiging katapusan. Mas nanaisin ko pang magsimula sa isang pagkamatay, isang pagkakataon upang muling maisilang ang napakaraming maaaring maging buhay. Kaya nagsimula ako kay Estela.

Kinaumagahan ng pagpanaw ni Estela kumalat ang balitang dalawang buhay ang namatay sa kaniyang pagbibigti. Buntis si Estela. Hindi makapaniwala ang kaniyang ina. Nakita kong muling hinahatak ng ina ang katawan ni Estela. Marahil hindi niya gusto ang nakitang mukha sa nakabiting katawan ni Estela. Nangamba ang ama ni Estela, na baka talagang gusto ng kaniyang asawa na maputol ang ulo ng anak upang mapalitan ng mas kilala niyang mukha. Subalit mas pinili ni Estela ang kamatayan kaysa magpalit ng mukha para sundin ang gusto ng kaniyang ina.

Saan pa nga ba pupunta si Estela kung hindi sa gubat. Sa gubat na pumapaligid sa bayan ng Sagrada. Sa gubat na unti-unting isinantabi ng bayan. Ang gubat na siya na lamang nananatili sa minsa’y pagiging nayon ng Sagrada. Ang gubat na kumakalinga sa pamayanan ng mga Agta. Ang gubat na kumukupkop sa bukid na pinagtayuan ko ng kubo nang panahon ng Hapon. Ang gubat na hinahati sa gitna ng kalsadang papuntang Maynila. Ang gubat na pinaniniwalaang pinatu-tunguhan ng mga ligaw na kaluluwa; pinaniniwalaang pinamumugaran ng sari-saring espiritu. Ang gubat na minsang ginawang tagpuan nina Boboy at Estela nang magpaalam sila sa isa’t isa bago siya umalis papuntang Maynila upang mag-aral.

Sinundan ko noon si Boboy sa gubat. Dinaanan ko rin katulad niya ang mga nakalugay na baging na hindi pa nasusuklay na buhok ng mga kahoy; nagpaumanhin sa mga kapreng nananabako sa taas ng malalabay na sanga; nanliit sa mga halamang nagpapalakihan ng dahon; nabansot sa mga kahoy na nagpapataasan; hinugasan ang baga sa basang amoy ng gubat; pinatalas ang pandinig sa mga tuko at pina-pahinga ang mga paa sa kalambutan ng lupa, hanggang sa maaninag ko sa gitna ng dilim ang sulong dala-dala ni Estela. Akala ko noong una na santilmo ang nakita ko. Isang ligaw na kaluluwang hinahanap ang nawawala niyang bangkay. Ngunit hindi ito gumagalaw o tumatalun-talon at hindi putol na kamay ang may-dala kundi ang balingkinitang kamay ni Estela. Pagkakita sa sulo agad pinakawalan ni Boboy ang pangalan ng kaniyang kasintahan.

“Estela!”

Umalingawngaw ito sa kadiliman ng gubat, dumaluyong na parang magkakasunod na alon sa higanteng katawan ng mga puno, gumising sa mga naiidlip na usa, nagpalingon sa mga natutulog na diwata ng umaga, at bumalik bilang kaniyang pangalan.

“Boboy!”

Doon sa gubat, sa dilim, sa piling ng mga ligaw na kaluluwa, doon sila nagbitaw ng kanilang mga pangako.

“Apat na taon lang, Estela!”

“Makakapaghintay ka ba?”

“Pagkatapos ng apat na taon, susunduin kita rito.”

“Pupunta tayo sa Maynila.”

“Kahit saan mo gustong tumira.”

“Hindi lamang sa isang bungalow o sa isang lumang bahay.”

“Sa isang mansiyon.”

“Magiging abogado ka.”

“At ikaw, magiging asawa ko at doktora.”

May ipinagmamalaking pinakamatanda at pinakabagong bahay ang bawat lugar. Sa Sagrada, magkatabi ang dalawang bahay na ito. Pagmamay-ari ng pamilya ni Boboy ang pinakaluma. Panahon pa ng Kastila ang bahay na batong dalawang palapag. Isang bahay ng mga alaala. Nandoon pa rin ang pintong inukit sa narra kahit lumalangitngit na sa kalawang ang mga bisagra. Butas-butas na ang de-kapis na bintana. Hindi na nakayang saluhin ng moldeng pumapalibot sa bahay ang alikabok at duming nakakulapol na at nagpaitim sa makapal na pader na bato. Puno na ng agiw at alikabok ang unang palapag na minsang pinamugaran ng mga manok, pinag-imbakan ng bigas, at pinagtaguan ng mga gerilya upang huwag madakip ng mga Hapon. Natatakpan na ang ilang de-barandilyang bintana sa unang palapag ng isang sari-sari store na nakatayo sa harapan niya. Tahimik na ngayon ang salas na hangganan ng hagdang gawa sa molave na sa nakalipas ay pinagdausan ng di-iilang pista, kasalan, at binyagan. Ganito ang mga alaalang nakapaloob sa bahay kung kaya pati ang kahoy na molave, narra, at yakal ay pawang nawalan na ng sigla; matagal nang hindi nakatitikim ng barnis. Paminsan-minsan halos maaaninag pa rin sa mga sulok ng bahay ng alaala ang anino ng isang Agta. Kung mamasdan sa labas, parang nakapangalumbaba ang bahay na bato. Sa pagdaan ng napakaraming bagyo at lindol gumiray na ito pakaliwa.

Ang alaalang namamahay sa bahay ang nagtulak sa Lola ni Boboy upang maghigpit sa kaniyang apo. Sa pagkakaalam ng mga taga-Sagrada, nasa Amerika na ang ina niyang si Nene. Nakapasa si Boboy sa pag-aaral ng abogasya sa Unibersidad ng Pilipinas. Nakita itong pagkakataon ng kaniyang Lola upang maibalik ang panahon na ngayo’y ginugunita na lamang ng bahay.

Ayaw ng mga magulang ni Estela na matulad ang kanilang bahay sa dating mansiyon ng mga Nueva. Pinagbawalan nila ang anak na makipagkita kay Boboy. Mapapalitan ang kanilang bungalow ng dalawang palapag na bahay kapag doktor na si Estela. Pupunuin niya ng mga kasangkapan mula telebisyon hanggang gas range. Pasisikipin ang mga dingding ng mga sertipiko at medalya. Lalagyan ng kama at air-con ang bawat kuwarto. Bubusugin ang mga kabinet at aparador ng mga babasagin at mamahaling pinggan galing sa Tsina at ng sari-saring pigurin.

Walang pagmamay-aring bahay sina Boboy at Estela kaya napagkasunduan nilang sa gubat na lamang magtagpo. Iniwan ko silang naghahalikan. Ang mga labi lamang nila ang magkalapat. Nagkakahiyaan pa silang gamitin ang kanilang mga kamay. Hindi pa nila alam ang paghahalikan nang laman sa laman, ang pagniniig at pagiging isa ng dalawang katawan. Nang makita ng mga kaluluwa sa paligid ang paghahalikan nila, lumayo silang lahat sa liwanag ng sulo ni Estela. Pinaglaho ang mga sarili sa dilim ng gubat. Umiwas silang parang nahiya.

Dumating si Boboy sakay ng bus na parang uod na bigong maging paruparo na lumabas mula sa bilot ng hamog at gabi. Magdamag ang biyahe mula Maynila hanggang Bicol. Aalis kang nakikipagbuno sa dilim ang mga ilaw ng Maynila at darating sa Bicol upang matuklasan na walang dapat ikatakot dahil parati namang natatalo ng araw ang dilim pagdating ng bukang-liwayway.

Nalaman ni Boboy sa isang kababata ang pagpapakamatay si Estela. Ang paalam niya sa kaniyang Lola ay panandaliang bakasyon bago ang panghuling mga pagsusulit. Oktubre noon. Isang linggo bago matapos ang semestre. Nakita ko siyang bumaba sa isang air-con na bus. Mula sa kinatatayuan kong isa na namang sari-sari store sa isang panulukan, nakita kong tila giniginaw si Boboy. Marahil naninibago siya sa hamog na sumalubong sa kaniya. Mainit marahil nang umalis siya sa Maynila. Marahil masyadong malamig ang hangin sa loob ng bus. O baka dahil sa pagkawala ng minamahal, pakiramdam niya’y hubad sa hangin ang kaniyang katawan.

Walang naganap na iyakan. Sinalubong si Boboy ng kaniyang Lola, pati ng bahay ng mga alaala. Ngunit dahil may patay ang kapitbahay nila, hindi makapagsaya si Selya. Tahimik na dumating si Boboy. Nagduda na rin si Selya sa tunay na dahilan ng pag-uwi ng kaniyang apo sa Sagrada. Ngunit wala siyang mapagbuntunan ng sisi kung sino ang nagbulong sa apo niya tungkol sa pagkamatay ni Estela.

Kinagabihan, nakita kong nangapitbahay si Boboy kasama ang kaniyang Lola. Sinundan ko sila upang makiramay din.

May nakita akong manananggal sa bubong ng bungalow nina Estela bago pa man makapasok sa tarangkahan. Nakalulungkot isiping pati ba naman sa kamatayan ay ninanakaw pa rin kay Estela ang kaniyang katawan.

Pinagbabato ko ang manananggal. Subalit lumikha ng ingay ang mga bato sa bubong na yero ng bungalow. Lumabas ang ina ni Estela na nagpuputak na kung sinuman ang walang modo na bumabato sa bubong ay maglubay na dahil baka magising ang kaniyang anak. Nang makita niya ako, sinabi ko na lamang na may mga batang naninirador ng paniki sa liwanag ng buwan, na pinagalitan ko na sila’t pinaalis. Inimbitahan akong pumasok ng ina ni Estela. Nang muli kong tingalain ang manananggal, wala na ito.

Nakaupo na si Boboy pagpasok ko ng salas. Kasintahimik siya ng kapeng umuusok sa kaharap niyang mesa. Kasinlamya rin siguro ng mga nakahaing assorted biscuit ang kaniyang pakiramdam.

Lumapit ako sa kabaong ni Estela bago naupo. Pagdungaw ko sa kabaong, hindi ko alam kung matatawa ako, malulungkot, o maga-galit. Nagtagumpay rin pala ang manananggal. Natangay nito ang katawan ni Estela. Ang ipinalit niya sa katawan ni Estela ay puno ng saging na pinag-anyong katawan ng babae. Ngunit hindi ako maloloko ng manananggal.

Hindi ko isinumbong ang nangyari sa mga magulang ni Estela. Hinayaan ko silang umiyak at magdalamhati sa isang puno ng saging. Sabihin ko man sa kanila ang krimen ng manananggal, ipagdidiinan pa rin nila na anak nila ang puno ng saging.

Hindi na ako nakinig ng misa at sumabay sa prusisyon. Dumiretso na ako sa sementeryo para sa libing. Nakaitim silang lahat. Napakagara ng libingan, ng kabaong, ng karo.

Nang ibinababa na sa hukay ang kabaong ni Estela, nakita ko ang kaniyang kaluluwa. Nakikidalamhati sa libing ng isang puno ng saging. Nilapitan niya si Boboy, niyakap at ipinatong ang ulo sa balikat. Matagal bago siya muling kumilos na parang hindi niya mayakap nang buung-buo si Boboy. Bago siya tuluyang umalis pabalik sa gubat, hinalikan niya si Boboy sa labi.

Hindi ito nakita ng mga nakipaglibing kundi isang itim na paru-parong dumapo sa kaniyang labi. Marahil napakalalim ng kalungkutan ni Boboy kaya hindi man lamang niya itinaboy ang paruparo. Baka hindi man lamang nga niya naramdaman ang pagdapo nito sa kaniyang labi.

Tatlong araw pagkatapos mailibing ang puno ng saging, nawala si Boboy. Noon ko muling nakitang nataranta si Selya. Inilabas niyang muli ang abanikong regalo sa kaniya ng manliligaw na Amerikano bago dumating ang mga Hapon. Wala ako noong mairegalong aba-niko kay Selya kundi pamaypay na gawa sa anahaw. Ubod nang bilis niyang ibinubukas at itinitiklop ang abanikong nagkagula-gulanit na sa pagdaan ng panahon, at kailangan nang bendahan ng tape. Ayaw naman itong bitawan ni Selya dahil labis daw ang init sa Filipinas. Iniregalo ito sa kaniya ng isang Amerikano na naawa sa kagandahan niyang pinagpapawisan sa init ng araw. Ayaw din niyang bumili ng bago dahil baka peke at ginaya lamang. Ang kaniyang pamaypay ay nasisiguro raw niyang minsang wumagayway sa malamig na Amerika.

Dala niya ang abanikong ito sa pambubulabog sa kapitbahayan sa pag-uusisa kung ninakaw nila ang apo niyang muling magpapayaman sa kanila at magdadala sa kaniya sa Amerika, hindi tulad ng kaniyang ingratang anak na hanggang ngayon ay hindi pa rin siya sinusundo upang dalhin sa Amerika. Hindi pa noon tumitilaok ang mga manok. Dala rin niya ang abaniko sa pagsugod sa himpilan ng pulis at ubod-bilis na ipinaypay sa mukha habang inuutusan ang sampung pulis na naabutan doon na galugarin ang buong Sagrada.

Nang wala nang ibang mapuntahan, pinaypayan niya ang sariling mukha upang alisin doon ang hiya sa pagbali sa ginawa niyang sumpa na hinding-hindi siya hihingi ng tulong sa akin. Matagal na ang pangyayaring nagtulak sa kaniya na magbitiw ng sumpa. Matagal na, ngunit marahil nahihiya pa rin siya dahil ang pagwasak dito’y magpa-pasariwa sa kahihiyang kaniyang dinanas, isang pag-amin na siya lamang ang may kagagawan ng lahat at wala akong kinalaman, dahil kailanma’y hindi ko siya sinabihan na magbitaw ng sumpa. Isang pangyayaring kami na lamang ngayon ang nakaaalam dahil wala na si Bino.

Wala na si Bino. Wala na ang kaniyang asawa.

“Esteban, nawawala si Boboy!”

Pinayuhan ko siyang umuwi na muna sa kanila at papahingahin ang kaniyang abaniko.

Tinanong ko ang mga kaluluwa sa paligid. Wala silang maibigay na sagot.

“Hindi namin kayang tuntunin ang ayaw patunton sa amin.”

Subalit pinayuhan nila ako sa pamamagitan ng isang tanong. Saan pa nga raw ba matatagpuan sa aming bayan ang mga nawawala? Sa gubat, naisip ko noon, sa gubat kung saan walang kalyeng dapat bigyan ng pangalan, kung saan ang sinumang papasok ay kailangang gumawa ng sariling landas sa kasukalan.

Sa gubat pumunta ang kaluluwa ni Estela; sa gubat ko rin natagpuan si Boboy. Gabi na noon. Una kong nakita ang santilmong nagpaalala sa akin ng sulong dala-dala ni Estela. Madali itong mapagma-malikmatahan ni Boboy bilang sulo ni Estela. Hindi nga ako nagkamali at nakita ko si Boboy na bumubuntot sa santilmo. Kahit putol na kamay ang may-hawak ng sulo, sinusundan pa rin niya nang walang takot. Marahil sa paningin niya, ang kamay ni Estela ang may-hawak niyon. Nagalit ako sa santilmo dahil nakuha pa nitong paglaruan ang kalungkutan ni Boboy. Pinaiikot lamang nito si Boboy sa gubat, sa kasukalan. Inililigaw lamang siya. Sinermonan ko ang santilmo. Dahil siguro sa takot na mahuli sa kawalanghiyaan, agad naman nitong pinatay ang dalang sulo. Agad naman kaming nilamon ng dilim ni Boboy.

Saka ko narinig ang kaniyang sigaw. Tinatawag ni Boboy si Estela. Isinisigaw niya ang pangalan nito sa gubat. Ngunit hindi binabago ng gubat ang kaniyang isinisigaw. Inihatid ko si Boboy sa bahay ng mga alaala, sa piling ng kaniyang Lola, sa piling ni Selya.

Akala ko nga noon naibalik ko na kay Selya ang apo niya. Inimbitahan niya ang lahat sa isang pagdiriwang. Naghanda siya ng pagkain. Maaaring makisalo ang kahit na sino. Sinamantala ni Selya ang pagkakataon upang makapagsaya sa pagdating ng apo na hindi niya nagawa nang higit na maaga dahil sa burol ni Estela. Sa mga nagtanong kung bakit ganoon na lamang ang handaan, ang isinagot niya ay isang bersikulo mula sa Bibliya tungkol sa parabula ng nawawalang barya, kahit matagal na siyang hindi nagsisimba.

“Matuwa kayong kasama ko sapagkat natagpuan ko ang nawawala kong baryang pilak.”

Sa gitna ng kasiyahan, nanatili lamang ang barya sa higaan kung saan siya inihimlay ng kaniyang Lola pagdating na pagdating galing sa gubat. Pinagpahinga siya ni Selya hanggang sa abutin ang pama-mahinga niya ng kung ilang araw. Hindi magising-gising ni Selya si Boboy. Napakalalim ng kaniyang tulog. Hindi sumapat ang pagsambit ng pangalan niya upang hanguin ang kaniyang kaluluwa sa kina-hulugang balon ng pagtulog.

Akala ko noo’y naibalik ko na si Boboy kay Selya. Naiwan pala ang kaniyang kaluluwa sa gubat. Sa ikaanim na araw ng pagtulog ni Boboy, sa ibang albularyo na humingi ng tulong si Selya. Nang hindi ko sa kaniya naibalik ang kaluluwa ni Boboy, hindi ko na naman tinupad ang inasahan niya sa akin. Minsan ko na siyang binigo noon. Binigo ko na naman siyang muli ngayon. Sinisi siguro niya ako sa mga pangyayari: na may nagawa sana ako, na may nagawa sana ako nang wala na siyang dapat ilihim nang habambuhay. Ayaw na niyang humingi ng tulong sa akin. Hindi nakayanang paypayin ng abaniko ang hiyang nararamdaman niya, lalo na’t minsan na niyang nabali ang kaniyang sumpa. Hindi lingid kay Selya ang pakikipagpaligsahan sa akin ng ibang albularyo sa aming bayan, lalo na nang dumami ang bumibisita sa akin at nagpapabisita sa kanilang mga bahay. Hindi nila maintindihan na ang hindi pagkakaintindihan lamang ng mga kaluluwa at taga-lupa ang aking ginagamot.

Pagdating ng albularyo, agad na tinapalan nito ng buyo ang noo ni Boboy. Nilalagnat siya. Inimbitahan ako ni Selya na dumalo sa panggagamot kay Boboy. Nais niya sigurong ipamukha sa akin na wala nga siyang maaasahan sa akin. Nais niyang ipamukha sa akin na hindi lamang ako ang albularyo sa bayan ng Sagrada, na wala akong dapat ipagmayabang. Nang hindi umubra ang dapog, sinabi ng albularyo na hindi karaniwang lagnat ang dumapo kay Boboy.

“Lagnat ito ng isang nasasapian.”

Naglabas ang albularyo ng buntot-pagi at rosaryo. Inurasyunan ang katawan ni Boboy at inutusan ang kung anumang sumasanib sa katawan niya na umalis na. Walang nangyari. Nainsulto lamang ang mga utos na binitawan ng albularyo.

Naging marahas ang mga pamamaraan ng albularyo. Idiniin ang rosaryo sa iba’t ibang bahagi ng katawan ni Boboy. Subalit sa halip na magkakakawag ang sumasanib sa katawan ni Boboy sa nakapapa-song init ng rosaryo, nanatili lamang siyang nakahandusay. Himbing na himbing sa pagkakatulog. Nang mawalan na ng pasensiya ang albularyo, hinagupit niya si Boboy ng buntot-pagi. Halos mahima-tay si Selya nang makitang nilalatigo ang kaniyang apo, subalit hindi naman niya maawat. Lumatay ang panlalatigo ng albularyo sa katawan ni Boboy. Mistulang dinaanan ng ahas ang balat nito. Susundan pa sana ito ng isa pang hagupit nang biglang bumangon si Boboy at naupo sa higaan. Tuwang-tuwa ang albularyo at nagpahayag na latigo lamang pala ang kailangan ng demonyong nananahan sa katawan niya.

“Ano ang pangalan mo?”

“Miguel Nueva. Boboy po.”

“Sinungaling!” Hinagupit muli si Boboy ng albularyo.

Hindi na napigilan ni Selya ang sarili sa pag-iyak at ipinakiusap sa albularyo na itigil na nito ang paghagupit sa kaniyang apo.

“Hindi siya ang apo mo. Isang kaluluwa ’yan na gumagamit sa katawan ng iyong apo. Huwag kang palilinlang. Malakas ang kalulu-wang sumapi sa kaniya. Nakukuha pa niyang magsinungaling.”

Walang nagawa si Selya kundi paniwalaan ang sinabi ng albularyo na nagpatuloy sa pagtatanong kay Boboy. Kinausap si Selya ng albularyo at ipinaliwanag dito ang susunod na hakbang na kaniyang gagawin. Gayong napakalakas daw ng kaluluwa at ayaw nitong ibigay ang sariling pangalan, sasakyan daw ng albularyo ang kasinunga-lingang ito upang mabitag niya sa mga tanong.

“Kung si Boboy ka nga, pa’no mo nakayanang matulog nang anim na araw nang hindi kumakain?”

“Pagod po ako.”

“Napagod saan?”

“Binangungot po siguro ako. Hindi ko po kayang magising!”

“Ano ang naging bangungot mo?”

“Napakarami po. Hindi ko maintindihan. Napakarami nila. Nakita ko po ang sarili ko sa sementeryo. Naglalakad ako papunta sa puntod ni Estela. Madilim pero hindi naman gabi. Alam kong hindi iyon gabi. Pero madilim. Pagkatapos naramdaman ko na lamang na hinuhukay ko ang puntod ni Estela. Basa pa ang semento ng nitso kaya natanggal ko pa ang lapida. Napakalakas ko. Nakaya kong ilabas sa nitso ang kabaong ni Estela. Binuksan ko ang kabaong pero wala roon si Estela. Wala si Estela. Wala po si Estela. Isang puno lamang ng saging ang nandoon. Puno ng saging si Estela. Umiyak ako. Tumulo nang tumulo ang luha ko. Umagos sila nang umagos hanggang sa maramdaman kong may humawak sa balikat ko. Paglingon ko nakita ko si Mama. Sabi ko Mama, Mama puno ng saging si Estela. Pero walang maisagot si Mama. Pinapatahan niya lamang ako nang pinapatahan ng mga kamay niyang punung-puno ng mga titik, ng mga salitang itinato sa balat niya at nang muli kong tingnan si Mama ang buong balat ng katawan niya ay ganoon na rin: maraming nakasulat na mga titik at salita. Nabasa ko pa ang ilan sa kanila. Merong minamahal kong anak, pinakamamahal kong Boboy, ang mga sulat sa akin ni Mama nakatato sa katawan niya. Tinanong ko siya kung bakit napakaraming sulat sa katawan niya. Hindi niya ako sinagot. Malungkot lamang siyang ngumiti saka ko nakitang pati ang mga ngipin niya ay may sulat din. Natakot ako. Kumuha ako ng pambura. Basta kumuha na lamang ako ng pambura. Hindi ko alam kung saan ito nanggaling at pinangiti kong muli si Mama para mabura ko ang mga sulat sa ngipin niya pero pati ngipin niya nabura ko pero hindi ko mapigilan ang sarili ko sa pagbura hanggang pati ang labi niya ay nawala, pati ang mukha niya, wala nang mukha si Mama, nabura. Natakot ako nagsisigaw ako pero wala sa aking makarinig. Dumating si Lola, at sabi ni Lola bakit daw ako umiiyak? Sabi ko kasi puno ng saging si Estela, kasi nabura ko ang mukha ni Mama. Pero hindi ako narinig ng Lola. Sabi niya bakit daw napakainit, pero gabi Lola sabi niya mainit sabi ko hindi mainit hanggang sa dumating ang mga maligno, ang mga lamang-lupa, ang mga aswang napakarami nila hindi ko na alam ang mga tawag sa kanila nagdagsaan silang lahat papunta kay Lola na sumisigaw pa rin ng mainit hinubaran nila si Lola ng lahat ng saplot sa katawan pero sigaw pa rin nang sigaw na mainit, mainit at dumating ang dalawang pangkat ng mga maligno, ang isang grupo singkit at sakang, ang pangalawa ay ginintuan ang buhok at napakaputi. Pinagtulung-tulungan nilang buhatin ang isang dambuhalang abaniko at pinay-payan nila ang Lola, napakalakas ng pagpaypay nila na bumilis nang bumilis hanggang sa naging parang bagyo ang nalikha nilang hangin na umihip kay Lola, papalayo, tinangay si Lola ng mala-bagyong hanging nanggagaling sa dambuhalang abaniko ngunit patuloy pa rin ang sigaw na mainit, mainit, hinabol ko si Lola pero napakabilis ng pagkakatapon niya saka ko nakasalubong si Tiyong Esteban tinanong ko siya nakita n’yo ho ba si Lola na tinangay ng hangin sabi niya oo sabi pa niya nakita niya kung saan bumagsak ang katawan ng Lola tinanong ko siya kung saan sabi niya doon sabi ko saan pong doon sabi uli niya doon at wala akong nagawa kundi paulit-ulit siyang tanungin ng saan dahil wala siyang ibang sinasabi kundi roon.”

Huminto si Boboy sa pagsasalaysay. Dahil hindi naisali ang albu-laryong gumagamot sa bangungot, hinatulan nito ang kuwento ni Boboy ng isang sigaw.

“Sinungaling!” Muling hinambalos si Boboy ng buntot-pagi ng albularyo. Bumagsak si Boboy sa higaan. Sabi ng albularyo nakatulog lamang at malamang paggising nito, ang tunay nang Boboy ang kakausap sa kanila. Ngunit kilala niya kaming lahat. Tiningnan pa niya ako nang banggitin niya ang pangalan ko.

Umuwi ako nang may katiyakang muling matatagalan ang pagtulog ni Boboy at mapipilitan si Selya na muling gamitin ang kaniyang abaniko upang paypayin ang hiya niya sa akin. Alam ko na ang sakit ni Boboy ngunit hindi ko ito masabi noon kay Selya dahil ayaw kong muli siyang mapahiya.

Nagdaan ang isang araw at hindi pa rin nagigising si Boboy. Nagtawag ang albularyo ng isang apag. Labis daw na malakas sa kaniya ang sumasanib sa apo ni Selya. Hindi niya ito kayang palayasin nang sapilitan. Hahandugan niya ng pagkain ang sumasanib kay Boboy. Hihingan ito ng tawad sa kung ano mang nagawa ni Boboy sa kaluluwa kaya siya sinapian. Sa salu-salo, magpapatawaran sila at lilisan nang mapayapa ang kaluluwa.

Kinuha ni Selya ang perang naipon niya sa bangko. Kailangang maging magarbo ang handaan upang mahikayat ang kaluluwang umalis sa katawan ni Boboy. Nagpatumba si Selya ng isang baka at tatlong baboy. Hindi rin nakaligtaan ang buhay ng sampung forty-five days. Halos nawalan ng gulay sa palengke. Kinontrata ni Selya ang mga sikat na maglalatik at tagapagluto ng suman sa Sagrada. Nang dumating ang gabi ng apag, ang kabuuang handa ay nangai-langan ng isang napakahabang dulang na daig ang ginagamit sa mga kasalan, pati ang presidential table na ginamit sa panunumpa ng mayor.

Dahil halos maglaway na ang albularyo sa sarap ng pagkain, sinimulan kaagad ang orasyon para sa apag. Itinakda ng albularyo, sa pamamagitan ng isang bendisyon, ang lawak at layo ng lugar na kasasakupan ng kapangyarihan niya. Pinayuhan niya ang mga sasali sa apag na huwag lalabas sa itinakdang lugar kung hindi ay mabubuksan ang mga mata nilang binulag ng albularyo nang hindi makita ang di-iilang espiritung makikidalo sa apag. Malimit mangyaring saniban ng mga espiritu ang mga nakakakita sa kanila. Binawalan na rin ng albularyo ang mga kasali na itigil na ang pag-amoy sa pagkain dahil ang amoy ang pinagsasaluhan ng mga kaluluwa. Sa bantang ito, ang mga nakisali sa apag ay halos hindi na huminga sa takot. Pagkatapos ng lahat ng paghahanda, inimbitahan na ng albularyo ang mga kaluluwa sa paligid na lumapit sa hapag-kainan. Nasa harap din ang nakalupasay na katawan ni Boboy na inihiga sa banig.

Nahuli ako noon sa pagdating sa apag. Sinadya ko ito dahil ayaw kong pabulag sa albularyo. At bago pa man niya ako pagbawalan, pumasok na ako sa sakop ng kaniyang bendisyon. Nakita ko ang mga nagsisidatingang kaluluwa. Sabi sa akin ng albularyo bahala raw ako kapag sinapian ako. Ngunit mga kaibigan sila, sagot ko naman sa albularyo. Naroon nga’t kumakain nang matiwasay, gamit ang dala nilang mga kubyertos, ang mga kaluluwang laging tumutulong sa akin sa panggagamot. Mayroon din namang mga kaluluwa na sa kapilyuhan ay nag-aanyong mga kalansay sa pagdalo sa kainan. May nakaluwa ang mga mata. Ang hindi ko inaasahang dadalo noon sa apag ay ang kaluluwa ni Severino na hanggang sa panahong iyon ay nangangamoy tuba pa rin at si Lope na hanggang sa kamatayan ay maputik pa rin ang mga kamay at mapula pa rin sa nganga ang mga ngipin at gilagid. Maging si Benjamin ay dumalo. Duguan ang kaniyang dibdib kung saan siya nabaril. Naroon silang tatlo, pinalilibutan ang natutulog na katawan ni Boboy sa halip na makisalo sa handaan.

Nilapitan ko sila.

Sinalubong ako ni Benjamin. “Tulungan mo siya, Tiyong Teban. Ikaw ang mas may kapangyarihan. Buhay ka pa. Mga kaluluwa na lamang kami.”

“Alam mong hindi ko iyan magagawa hangga’t hindi ako pinahi-hintulutan ni Selya.”

Natapos ang apag nang walang lumalabas na demonyo sa katawan ni Boboy at hindi siya nagigising. Nag-uwian na ang kaluluwa at maligno. Ang nakidalo namang mga tao sa apag ay naghanda na ng mga bunganga sa pagngasab sa tira ng mga kaluluwa. Aakalaing walang nagalaw sa pagkain. Ngunit naubos lahat ng mga kaluluwa. Hindi ako nagtaka nang magreklamo ang mga tao na walang kalasa-lasa ang mga inihaing pagkain sa handaan. Umalis na lamang ako habang patuloy nilang nilalamon ang pagkain sa ibabaw ng mga reklamo. Nang sumunod na araw dinalaw ako ni Selya. Hindi pa rin nagigising si Boboy. Tuluyan na niyang binawi sa harap ko ang sumpang hindi na muli siya hihingi ng tulong sa akin.

Pinigilan ko dapat siya. Sinang-ayunan ko na lamang sana ang bisa ng kaniyang sumpa. Hindi na sana nangyari ang hindi dapat mangyari. Ngunit wala akong ginawa kundi ang makinig. Dahil sa harap ni Selya parati na lamang akong walang nagagawa.

Nangako naman akong susubukang gamutin ang apo niya. Ngunit nagpataw ako ng ilang kondisyon. Dadalhin ko si Boboy sa tagong kubong nakatayo sa bukid na kinukupkop ng kagubatang pumapalibot sa Sagrada. Doon ko siya gagamutin. Walang sinumang sasama sa amin. Walang bibisita. Hiniling ko kay Selya ang buong pagpapaubaya sa mga kamay ko ng kalagayan ni Boboy. Pumayag naman siya agad. Wala na siyang ibang magagawa.

“Bakit kailangang sa bukid pa?”

Hindi ko noon sinagot si Selya. Hindi ko na sinabing nais kong ilayo si Boboy sa lugar na iyon kung saan nagnanais ang mga magulang na palitan ang ulo ng kanilang anak, kung saan maraming mag-nanakaw ng bangkay. Wala akong ibinigay na paliwanag kay Selya tungkol sa karamdaman ni Boboy. Sinabi ko na lamang na nagkamali ang albularyong binayaran niya; na walang sumanib sa katawan ni Boboy. Paano ko sasabihin kay Selya na si Boboy ay maaaring biktima na rin ni Oryol? Ang mga hagupit sa kaniya ng albularyo ay nag-anyong parang kaliskis ng higanteng ahas na nagpaalala sa akin sa lubid na ahas na kumitil sa buhay ni Estela.

Pinanindigan ako ng balahibo. Biglang lumamig ang paligid. Tiningnan ko ang kandila. Mapayapa nitong nilulusaw ang sarili. Walang hangin. Matagal bago ko nalaman kung bakit. Inaninag ko sa dilim ang kaluluwa sa sulok. Wala akong nakita roon kundi ang dambuhala kong aninong nakapagkit sa dingding, na nakapagpaalala sa akin sa aninong nasa bahay ng mga alaala. Nasa likod ko pala ang kaluluwa. Binabasa niya ang isinusulat ko. Marunong siyang magbasa; siguro’y may pinag-aralan siya noong nabubuhay pa.

“Magpatuloy ka. Huwag mo akong intindihin.” Bulong niya sa akin.

“Ano ang pangalan mo?”

“Pangalan?”

Ako ang pipi sa aming dalawa. Isinusulat ko sa papel ang nais sabihin sa kaniya, nang mabasa niya. Sinasagot niya ako sa pama-magitan ng mga pagbulong. Hindi niya matandaan ang kaniyang pangalan. Kailangang isulat ang mga sagot upang makasiguro akong tama ang aking narinig. Ayaw kong magsalita dahil baka biglang maputol ang aming pag-uusap. Baka biglang hindi kami magka-intindihan. Kailangang isa lamang ang magsasalita. Ganoon parati kapag nagpapakilala pa lamang sa akin ang kaluluwa. Natutuwa siya? Oo, natutuwa siya. Hindi man maalala ang sariling pangalan, sa pakikipag-usap sa akin sa pagsusulat ko, maaari pa rin siyang maging bahagi ng mundo ng mga buhay kahit matagal na siyang patay.

“Bakit nananatili ka sa kuwartong ito?”

“Dito ako nagpakamatay.”

Hindi niya maalala kung paano siya nagpakamatay. Walang markang makikita sa kaniyang kaluluwa na maaaring magbigay ng palatandaan kung paano siya nagpakamatay. Lalong hindi niya alam kung bakit siya nagpakamatay. Wala raw siyang maalala. Ni hindi nga niya tiyak kung nagpakamatay ba talaga siya. Ipinagpalagay na lamang niyang dito siya sa kuwarto nagpakamatay dahil ito lamang ang naiisip niyang paliwanag kung bakit hindi niya maiwan-iwan ang lugar.

Bumalik na lamang ang kaluluwa sa sulok kapiling ng mga alikabok. Ipagpatuloy ko na lamang daw ang pagsusulat.

Ipinahatid ko si Boboy sa kubong pinagtaguan ko noong panahon ng Hapon. Walang maibigay na payo ang mga kaluluwa sa paligid kung paano siya maaaring gamutin. Ang sakit niya’y hindi sanhi ng hindi pagkakaintindihan sa mundo ng mga kaluluwa. Noon ko naisip na ang gamot ay manggagaling mismo sa sarili niyang pagpapasiya. Alam ng katawan kung kailan kailangang kumain. Alam ng isip kung kailan maaari nang makaintindi. Siya rin ang magpapasiya kung kailan gagaling. Nais ko lamang ilayo si Boboy sa bayan. Nais ko lamang siyang alalayan sa pagpapadaloy ng panahon. Hindi niya iyon maga-gawa sa kabayanan ng Sagrada.

Nauna ako sa kanila sa kubo. Nais ko munang tingnan kung maayos pa ang kubo at kung maaari pang tirhan. Haligi na lamang ng kubo ang natitirang matibay nang datnan ko. Maraming taon na nga ang nakalipas sapul ng panahon ng Hapon. Maraming taon na ngunit nang ihatid nina Selya si Boboy akala ko’y muling may dinadalang sugatang sundalo sa kubo ko. Isang sundalong nabaril, nabayoneta o kaya’y natapunan ng granada. May katarikan din ang daan papunta sa kubo. Dahil wala pa ring malay si Boboy, ginawan nila ng kamilya para maayos siyang madala. Nakumpuni ko na ang kubo pagdating nila. Meron na muli ng bubong na nipa. Ginawa ko nang kawayan ang dingding. Mula sa malayo, makikitang muling nagkaroon ng laman ang inabutang kalansay nang kubo.

Inasahan ko na ang muling pagtatanong ni Selya kung paano ko gagamutin si Boboy. Hindi ko na ipinaliwanag na wala akong gagawin kundi bantayan lamang siya. Akala ko nga noon ay iyon lamang ang gagawin ko: na babantayan lamang siya, pakakainin kung kailan nagugutom, sasamahan sa pagtulog kung lumalatag na ang dilim sa paligid. Ngunit sa pagbabantay sa kaniya, hiningan niya ako, isang gabi, ng isang kuwento. Kuwentuhan ko raw siya. Hindi ko alam noon kung ano ang ikukuwento sa kaniya. Kahit ano raw. Huli kong pagkukuwento bago iyon ay ang pagsasalaysay ko ng kasaysayan ng pamilya Nueva sa kaniyang nanay, kay Nene, na hindi naging maganda ang kinalabasan. Bigla na lamang namaalam si Nene sa Sagrada at nawala. Katulad ng bigla na lamang pagkawala ni Baltog, ang unang bayani sa kuwento ng Ibalong.

Kaya ko naalala ang kuwento ng Ibalong. Noon ko lamang muling naalala, dahil sa pagsisisi sa biglang pagkawala ni Nene. Ang kuwento ng matandang Bicol. Ang alamat ng kaniyang mga kabundukan at kagubatan. Ang alamat ng mga lugar, karagatan, ilog, lawa, at mga bulkan. Wala na akong maikuwento kay Boboy at ito na lamang ang ikinuwento ko sa kaniya. Naisip ko noong marahil ito ang maka-pagpapagaling sa kaniya. Ito ang hinahanap ng kaniyang katawan. Nagbibigay na ito ng paunawa kung paano siya maaaring gamutin.

Iba Pang Mga Kabanata

Kabanata 2: Nagsimula sa Panahon ng Yelo
Kabanata 3: Sa Ilog, mga Lilang Takay
Kabanata 4: Sa Pagdagsa ng mga Prutas
Kabanata 5: Ang Alamat ng Mirasol
Kabanata 6: Estela Maris, Estela Luna
Kabanata 7: Mater Dolorosa
Kabanata 8: Liwanag at Dilim
Kabanata 9: Mga Alitaptap na Nahuli ng Hamog
Kabanata 10: Ang Ulan ng mga Bala
Kabanata 11: Pag-iisang-dibdib, Paglilibing
Kabanata 12: Ang Bugtong ng Nganga
Kabanata 13: Ang Himala ng Birhen
Kabanata 14: Mga Bahay sa Gitna ng Bagyo
Kabanata 15: Agua de Mayo
Kabanata 16: Buwan ng Puso at Kabaliwan
Kabanata 17: Ang Higanteng Musuleo
Kabanata 18: Ang Sandali ng mga Mata
Kabanata 19: Ang Alamat ng Lilang Takay
Kabanata 20: Mga Pag-uwi

Taga Pili, Camarines Sur, si Alvin B. Yapan ay nagtuturo sa Kagawaran ng Filipino ng Pamantasang Ateneo de Manila. Naging kabilang siya ng 26th at 33rd U.P. Writers Workshop sa Baguio (1996) at Los Baños (1998), at ng Heights Annual Writers Workshop (1996). Nagkamit ng pagkilala ang kanyang maikling kuwento sa Dean's Award for the Arts for Creative Writing ng Ateneo de Manila (1997), Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature (1997, 2002, 2003), at NCCA (National Commission on Culture and the Arts) Writer's Prize (2005). At Nabulag ang Tagapagsalaysay ang pamagat ng unang koleksiyon ng kanitang maiikling kuwento nsa kabilang sa Ubod New Authors Series ng NCCA.

Ina asin Musa

2008-07-04T23:38:00.001+08:00

Pirang tala mapapadapit sa Birhen kan Peñafrancia bilang Metapora

ni Kristian Sendon Cordero

SA PAPEL NA INI mawot kong magtao nin magkapirang paghurop-hurop asin itutuga ko na preliminary an ginigibo kong pag-adal sa temang ini na gusto kong tukaron sa duwang direksyon. Enot, kun paano ko inaatubang an sarong teksto o an gawi nin sakuyang pagbasa asin panduwa an ‘ako’ bilang parasurat nin mga rawitdawit. Sa panduwang direksyon dai ko maiibitaran an pagsalaysay mismo kan proseso kan sakuyang pagsurat (creative process). Ini bilang paghiras ko naman, pagpasir’ip sa saindo sa sakuyang kinaban. An mga bagay na sasabihon ko saro sanang paghimasi, pagsapugay kan lulutuon na bagas o sabihon ta nang matanom sana ako nin mga almasi o masabwag nin mga bagong binhi tanganing igwa kitang pagorolay-olayan, tanganing igwa pang magsunod na mga diskurso sa maarabot na aldaw mapapadapit sa.mga bagay na sasabihon ko. Sa papel man na ini mawot kong ipahiling kun pano ginagamit kan mga parasurat an imahe kan birhen nin Peñafrancia bilang metapora o kun paano isinasateksto an simbolismo kan imahen kan birhen. Kun hihilingon, para sa tropikong lugar arog kan Bikol, an gubing ni Ina bakong a’ngay siring na si Rizal nakasul-ot parati nin overcoat, magsaldang, mag-uran man,itum man o kalburong puti an pintura kan istatwa kan bayani . Kun nagigibohan ta an Santo Nino na gubingan nin panlain-lain bombero, pulis, palaboy, doktor asin iba pa, an imahe ni Ina dayaday na minamantenar an siring na tabas kan manto, an disenyo, dawa ngani nagbago-bago naman an kolor kaini. Minsan dakul naman an kopya o replica kan imahen, pareho sana ini kan hitsura na sa enot na hiling pwede mo ining mamaluan na manta ray, garo sarong UFO na match man pati sa garo space ship na istruktura sa Basilika. Alagad bako para sa satuyang mga Katolikong Bikolnon ta si Ina an satuyang patrona, reyna, parasurog, pararanga minsan na magluwas pa siya sa iba’ ibang hitsura.

An tema mapapadapit sa Peñafrancia bakong pasil na gibohon orog na sa konteksto kan Katolikong Bikol kun sain hinahangos niyato an relihiyon apwera sa buga kan bulkan asin mga motorsiklo na nagpakuriyat na sa satuyang rona, apwera sa nagkakalagang gata na igwang ba’ngot na balaw asin lada, apwera sa hangaw kan satuyang mga pulitiko. Asin nuarin kita Katolikong-katoliko kundi kada Setyembre, an bulan kan Peñafrancia. ‘Roman Catholic Naga! A city of parades and procession, of estampitas and barajas, of Pharisees and publicans, of faith and superstitions, of daily communicants and chismosas, of beatas and mahjonngeras, of saints and sinners.’ (Nagueños, Carlos Ojeda Aureus) Aram ko na igwang mga taong bako pang andam sa manlain-lain na pagbasa, manlain-lain na direksyon sa paghiling kan birhen asin an debosyon kan tawo sa saiya. Mawot kang papel na ini na hilingon an magkapirang akda sa satuyang literatura kun paano hinihiling asin ipinapahiling an imahe kan birhen sa pagsurat na hinihiling ko bilang gawi nin pagbilog nin Bikolnon na agimadmad (Bikol consciousness, kun baga igwa man kaiyan), na sigun ngani sa sinabi ni Filomeno Aguilar na an satuyang ‘regional identity’ nahimo asin napakusog sana kan 1924 kan kinoronahan asin minimidbid kan Santa Sede sa Roma an birhen kan Naga bilang birhen kan bilog na Kabikolan. An siring na dakulang pangyayari sa istorya kan satuyang rona, bagay na sinuportahan asin angay man sa programang ‘benevolent assimilation’ kan mga Amerikano na sinuportahan an eskima nin pagbaranga-banga satuya sa manlain-lain na rehiyon tanganing maibitaran an pagmukna nin nagkukusog na nasyonalismo na nakabasi sa rebolusyon kan 1896. Dai ko papalawigon an diskursong iyan mapapadapit sa kasaysayan dawa ngani masasabi kong hiningowa ko man na maghanap nin iba pang materyal na pwedeng makatabang sa pagsurat kan papel na ini. Kun kaya kaluyahan na masasabi na an pira sa sakuyang dokumentong ipapahiling sa saindo nakabasi sana sa pirang materyal na pinasubli sakuya ni Fabiana Arejola hali sa saiyang personal na koleksyon arog kan. Alagad aram ko na dakul pa akong materyal na kaipuhan hanapon tanganing orog na mapararom an sakuyang paghiling sa temang ini. Kun hihilingon, pira o saro pa sana man an nakaluwas sa kuweba ni Platon sa satuya kun hihilingon an satuyang kasaysayan sa Bikol. Alagad bako ining balakid na makakapauntok sa sakuya nin huli ta an kadaklan sa tekstong satuyang aagihan asin babasahon gikan sa panahon nin ikaduwang renasimiento kan literaturang Bikol asin iba pang magkapirang sinurat bago an nasabing panahon arog kan sinurat ni Luis Dato asin Antonio Manaog pati naman an mga nobena sa birhen na sinurat ni Florecio Yllana sa Inggles kan 1940 asin an Bikol kan 1945 tiyempo de giyera asin man an pagsasalaysay ni Apolonio Santo Tomas kan istorya kan debosyon sa paagi nin sarong espesyal na publikasyon na niluwas kasu pagputong kan korona sa birhen kan 1924. May magkapira man na rawitdawit asin osipon na sinurat kan mga kontemporanyong parasurat arog ninda H. Francisco V. Peñones Jr., Estelito Jacob, na parehong nanggana kan magtaong papremyo an lokal na gobyerno kan Naga para sa pinakamarahay na mga rawitdawit para ki Ina kan 1999, binasa ko man an sarong tula ni Rizaldy Manrique asin man pinasadahan an mga sinurat ninda Leonor Dy Liacco pati na si J. Antonio Carpio. Kadaklan sa mga tekstong binasa ko para sa papel na ini sinurat nin mga Bikolnon minsan dai man nakasurat sa anuman na Bikol. Si Datu midbid sa saiyang mga sinurat sa Inggles pati naman an mga poesiya na sinurat kan gurang na Carpio. (Kun hihilingon an mga libro ni Carpio, Carlos Aureus, Obias asin Dy-Liacco igwa kan imahe ni Ina sa saindang mga takop ibali ta naman an coffee-table book na Ina and the Bikol People asin an librong Virgin of Penafrancia ni Gorospe) An mga osipon man ni Aureus nakasurat sa Inggles asin para sa papel na ini, tatawan tang pokus an saiyang osipon na ‘Typhoon’. Apwera kaini, sisiripon ta man an nobela ni Alvin Yapan, an ‘Sa Sandali Ng Mga Mata’ kun paano ginamit ni Yapan an detalye kan birhen sa saiyang premyadong nobela. Igwa man na sinurat si Rolando Tolentino na sarong critical essay mapapadapit sa kultura nin pagsalat kun sain an eksperinsya niya sa Traslacion an naging saro sa spectacle asin an konsiyerto kan South Border. Minsan parehong nakabasi sa Manila, si Yapan namundag asin nagdakula sa Pili mantang si Tolentino man nag-istar sa Camarines Norte.

Ibabaing ko an papel na ini na garo baga luhay-luhay na paghali kan mga mahibhib’og na patos ni Ina, an saiyang manto, an koronang tinubog, an manipis na platang nakapatos, tanganing odok tang mahiling an babayi, an ina na kapot asin kulkol an saiyang aki. An gawing ini nin paghuba bako tanganing pagbasangbasangon arog baga kan ginibo kan sarong Traslacion na ginamit man na pasugmadan sa osipon ni Aureus na sabihon na an siring na gawi, sarong paglupig, paglugos sa birhen na ibinaing sa nangyayari diskriminasyon asin pangingisog laban sa kababaihan asin sa kapalibutan. Kun babasahon an osipon ni Aureus na may titulong ‘Typhoon’ na iyo an pangaran kan sentral na karakter na babayi asin an saiyang naging relasyon ki Padre Itos, magigiromdoman na bago an bagyong Reming, nag-abot muna si Rosing sa satuyang rona na siring kaperwisyo man an dinara sa satuyang banwaan. Alagad, sa mga arog niyatong may hayakpit na memorya, na an pagrumdom sagkod sana sa pinakahuring makusog na bagyo, marahay na detalye ining ginamit ni Aureus (an pagpangaran tanganing mapagpatong-patong an mga detalye kan Bikol, kan bagyo, kan debosyon ki Ina asin an isyu kan pang-aabuso kababaihan asin kapalibutan: ‘ I could not understand why she kept talking about the trees and how we have denuded our forest then shift the topic to her hair as if the tree and her hair were one and the same thing.’ (Aureus). Bako sana sa literatura an nasabing pagbasa, minsan sa ibang disiplina nin pag-adal arog kan sosyolohiya, minaluwas an anggolong an debosyon sa Bikol sarong malain na pagpahiling kan kausmakan asin pambabatos kan kalalakihan laban sa kababaihan na tinitipon an gabos na katauhan sa imahe kan alang-alang na birhen. An siring na pagbasa dai inuuyunan kan simbahan asin an gabos inaako o kaipuhan akoon na sana nin huli sa tradisyon. Kun kaya, an bagay na ini lalong nagpapakusog na an simbahan sarong institusyon nin patriarkiya. Dai maiibitaran man nanggad an siring na paghiling arog kan pagsabing male chauvinism sana man an selebrasyon, asin mahihiling an siring na tema sa osipon ni Aureus. Makangalas man nanggad na kita an pigtutukoy na ‘rape capital kan Pilipinas’ minsan kita man an saro sa pinakamidbid bilang ‘el pueblo amante Maria.’ Sarong nagiromdoman kong istorya na angay sa paghiling kong ihiras na man sa pagtiripon na ini an sarong pangyayari. Ini sabi-sabi sana man, asin nin huli ta nagtutubod ako na minsan an ‘sabi-sabi’ pwedeng magin sarong teksto siring na may kusog man an suba asin pwede ining tukaron sa mga arog kaining pagtiripon. Sarong pagkakataon kan nahubaan (o hinubaan) an birhen, sarong kardinal an nagtugal na gubingan giraray an birhen pag-abot kaini sa katedral. Alagad sa isip kan arsobispo, dai na pag-gubingan ta muya niya ipahiling an ginibo kan banwaan, kan mga boyador sa saindang ina. Alagad, nagpaliwanag an kardinal na nin huli ta siya Bikolano, yaon siya sa posisyon na an siring na pangyayari, dai na maiibitaran. Tradisyon an paliwanag kan kardinal mantang baguhon, ipahiling an sala sa tradisyon, an sabi kan arsobispo. Ano man an kinatapusan kan orolay, mahihiling ta na minsan an duwang lideres kan simbahan, igwa man daing pagkainuyonan sa kun pano hihilingon an debosyon sa birhen.

Kun matatandaan an enot na imprenta na dinara sa Naga bago matapos an ikaduwang pulong siglo ni Mariano Perfecto ipinangaran niya sa birhen kan Peñafrancia. Siring na may mga aki kitang binonyagan asin ipinangaran na sa titulo kan birhen kun namundag sa semana kan saiyang kapiyestahan. Alagad an siring na pagpangaran bako sanang limitado sa relihiyosong pagpapakahulugan kaini kundi sa madaling matandaan kaidto pa sagkod ngonyan an Peñafrancia bilang pangaran nin sarong establisemento, negosyo asin pribadong pagrorogaring. Minsan ngonyan, igwa kitang bus company na dinadara an pangaran kan birhen, sarong billboard sa paglaog kan Panganiban na imbes na artista o modelo an gamiton, tinawan nin highlight an imahe kan Ina sa tahaw kan mga payo nin tawo, sarong eksena nin Traslacion. Asin ini nin huli ta an Peñafrancia, an sinasabing pinakadakulang Marian Feast, ini man an nagiging sentro o spectacle kada Setyembre, an sagradong panahon sa Naga asin sa mga tawong pighihiling an Naga bilang mas sentro kisa sa Legazpi. Bako sana man ining digdi sa Naga, an Nazareno, an Santo Nino sa Visayas, mga relihiyosong imahe na ipinaparada na bilang turismo, bilang mga simbolo nin pagtiripon, pagkaburugkos sa sarong aldaw o pirang semana nin kaogmahan na sigun ngani ki Octavio Paz, the fiesta is like a funereal asin bako ining harayo sa satuyang eksperinsya. An Peñafrancia sarong relic kun paano hihilingon an pagultanan kan komersalisasyon asin relihiyon.

Puon kan panahon na magkaigwa na nin imprenta sa Naga, nasuportahan man kaini an mga publikasyon. Kun dati kinakaipuhan pang magduman sa Manila, an imprenta na dara ni Perfecto nagbukas nin panibagong kabtang tanganing pakusugon an publikasyon na nakasentro sa temang relihiyoso na iyo man sana an sinusportahan kan simbahan, an dominanteng institusyon kan panahon. Nagpadagos-dagos an siring na panahon nin pagburak nin mga babasahon na may bendisyon kan simbahan sagkod 1960. Kun tugotan man an ibang babasahon na mailuwas, ini yaon sa himno kan romantisismo, kan Moro-Moro asin iba pang palabas kun piyesta. An mga relihiyosong babasahon na nakasurat sa Bikol kan siring na panahon an saro sa limitadong paagi kun pano igwa pa kan siring na tataramon na Bikol-Naga na iyo man an lenggwaheng ginagamit kan kadaklan na parokya. Minsan masasabi tang halangkawon an ‘Spanish content’ orog na kan Bikol-Naga na iyo man an ecclesiastical center kan Bikol. Ini an rason kun tano an nagiging direksyon tanganing Bikolon an sarong bagay iyo na patanugon Kastila an sarong Inggles na tataramon. Kun siring kun igwa man nagin ‘biktima’ kan kolonisasyon ini an tataramon kan mga yaon sa lugar na ini, orog na pati ngonyan na naghaharalo naman an iba pang klase nin Bikol. Kun kaya, may mga nagtutubod na an Bikol na tunay, ano man an pagsabot kan tunay, iyo an tataramon sa mga loblob na lugar kan Camaligan, Canaman, Magarao, asin iba pang banwaan sa Bay Area.

Nin huli ta makusog an impluwensya kan Katolisismo sa satuya, bako nang makangalas na an mga nobena sa mga santo asin santa an sarong paagi tanganing an saro makanuod kan inaakong Bikol, nin huli ta ini Bikol kan poderosong simbahan. Aminado ako asin si Peñones na parehong taga-Iriga na an sakuyang Bikol iyo an Bikol kan Katolikong Bikol nin huli ta mga nobena an samuyang enot na binasa. Kan ako nagtungtong sa seminaryo, tanganing magpadi, nagdakula si pagmati ko kan nagpuon na akong magtaram kan ibang Bikol na ngonyan pigsusurat ko naman minsan may nagsasabing an Bikol ko, bakong purong Bikol na sakuya man na inaako nin huli ta ano man baya an puro sa panahon na ini? Kun hihilingon, mas pasil pa para sa mga taga-Rinconada an magtaram sa Tagalog na inaapod man na Filipino na tinutukdo sa eskwelahan asin pinapasikat man kan telebisyon asin kulturang popular kaibahan na an Inggles. An diskurso mapapadapit sa tataramon dai maisusuhay sa kolonyalismong eksperinsya niyato. Kaibahan sa isyu kan tataramon an literatura na siyang nagiging lunadan kan tataramon, sa pagpahiwas asin pagpalakop kan nagtataram asin man kan tataramon mismo. Sa kasong ini, manlain-lain na an punto de bista an mahihiling arog baga kan post-kolanyalismong diskurso na nagtatao nin pagriparo bako sana sa kolonyal na eksperinsya kundi nagsisiyasat man sa kamugtakan pagkatapos kan nangyari kolonisasyon na dai man natatapos sa paagi nin tuldok o garadanan. Sigun sa librong ‘Postcolonialism and Filipino Poetics’ ni J. Neil Garcia, sinabi niya na: ‘ Postcolonialism represents a form of reflection on the postcolonial situation—a situation of “agony” between the colonizer and the colonized; between the paradoxical, agonistic effects of the power of the subjects even as it subjectivates, that oppresses even as it opens up spaces or possibilities of resistance. “Postcolonial” is a term that points to the complexities and ambiguities of historical experience which has certainly varied from colony to colony and from people to people, but which emerged from the same, singular fact of colonization.’ Sa istruktura kan postkolonyalismo, binanggit ni Garcia na dai man ini nangangahulugan nin kapangganahan asin bako man ining istriktong mobyemento minsan dakul sa mga nagtutulod kan siring na ‘ismo’ bilang saro man na lehitimong pagbasa kan satuyang eksperinsya asin man kan kamugtakan kan banwaan. Imbes, kinakaipuhan kan siring na lente nin paghiling na orog na mahiling an kamugtakan kan dating mga sinakop/nasakop sa lindong kan bagong porma nin kolonyalismo. Arog baga kan satuyang eksperinsya na padagos pa man na nabibitik kan konsepto kan ‘luwas’ bilang lehitimong pagpapatunay kan pagkayaon, kan kaiyuhan kan ‘laog’. Sa kadaklan bagang suanoy, na piguusip satuya kun ano an pinaghalian kan pangaran kan sarong lugar, mahihiling na tulos an dai pagkasinabotan kan duwang istranghero. Sa usipon, parating magkakanupungan an ‘katutubo’ o taal sa dayo. Mahapot an dayo kun ano an pangaran kan lugar asin nin huli sa balakid kan tataramon, sasaboton asin maboot man na sisimbagon an kahapotan sa pagpinsar na an hinahapot iyo kun ano an yaon sa saimo arog baga kun ano an sukbit mo o kaya kun ano an dara-dara mo? Sa puon pa sana malinaw na dai nang pagkasinabotan asin ini orog na mahihiling sa eksperinsya kan kolonisasyon. An dayo an maadal kan tataramon kan taal mantang an taal man mahingowa na mabuksan an kinaban kan dayo sa paagi kan paggamit, pag-adal kan tataramon. Nin huli kaini masasabi ta man nanggad na talaga sa kapinuan iyo na an tataramon. (In the beginning is the word.) Kun an mga Kastila nag-adal kan satuyang tataramon asin ipinangalad na prutas an saindang tataramon, iba naman an nagin estilo kan Amerikano na pigduldulan satuya an saindang tataramon bilang satuya. Kun igwang limpia de sangre an mga taga-Espanya, ginibo kitang Little Brown Brother kan mga Kano. An mga historikal na detalye, an pira sa mga bagay na sa hiling ko orog pa niyatong kaipuhan na pag-adalan siring na pig-aadalan niyato an dalagan kan satuyang literatura na pwedeng magtao nin alternatibong pagsaysay kan satuyang panahon.

Sa diskurso kan postkolonyalismo, dai man pighuhukoman an kolonyalismo bilang gibong maraot o sala. Dai man kaini pigpapadakula an panahon bago umabot an kolonyalismo bilang ideyal asin inaagyat an gabos sa pagbalik sa orihinal na kamugtakan. Imbes, tinatawan sana kaini nin bagong pana’awan an magkapirang bagay na pinadrinohan kan kolonyalismo tanganing an siring na poder, an siring na pag-isip, padagos na paluyapon, padagos na pangatamanon kan mga nasa poder tanganing dai sanang ribok na garo baga an boot sabihon kan katoninongan iyo an paga-ataman sa status quo. Sa papel na ini hihilingon ko an imahe kan Peñafrancia bilang ina asin musa kan mga parasurat kaidto asin ngonyan. Paano ipinapahayag o ipinahayag sa mga obra kan satuyang mga parasurat an postkolonyal na kondisyon? Ano an nagbabagong pagkasabot sa konsepto kan ‘musa’ na sarong himo kan pansulnopan na kaisipan? Igwa man daw kita kan siring na pagkasabot o sa halawig na panahon inako ta naman ining parte kan satuyang agimadmad nin huli ta an ‘musa’ yaon sa gabos na kultura, nagbabago sana an pagpangaran, nagbabago sana an imahe? An musa na nag-aako nin pandok asin lawas nin babayi pareho man na daw sa sinasabing daemonia kan mga Griyego o ini an duwende na sigun ki Lorca iyo an kusog na nagtatanyog asin bakong anghel o musa an nagtutulod sa disipulos kan arte na maghimo, maglalang kan saiyang obra? Para ki Lorca, ‘The Muse dictates and, in certain cases, prompts. There is relatively little she can do, for she keeps aloof and is so full of lassitude (I have seen her twice) that I myself have had to put half a heart of marble in her. The Poets of the Muse hear voices and do not know where they come from; but surely they are from the Muse, who encourages and at times devours them entirely. Such, for example, was the case of Apollinaire, that great poet ravaged by the horrible Muse with whom the divinely angelic Rousseau painted him. The Muse arouses the intellect, bearing landscapes of columns and the false taste of laurel; but intellect is oftentimes the foe of poetry because it imitates too much, it elevates the poet to a throne of acute angles and makes him forget that in time the ants can devour him, too, or that a great arsenical locust can fall on his head, against which the Muses who live inside monocles or the lukewarm lacquer roses of insignificant salons, are helpless.’

Ano man an imahe na kuahon kan pwersang ini asin ano man an pagkakaiba kan mga apod sainda, makusog an pagtubod ko na digdi mahihiling na kaipuhan kan disipulos kan arte na magkaigwa nin pang-agyat, kaipuhan niya nin kitkilat, kaipuhan niya nin kusog na matanyog kan saiyang sadiri, kaipuhan niya na maghali paluwas sa sadiri niya tanganing mahilingan nin bagong liwanag an mga ordinaryo asin gwardyadong teritoryo. Kaipuhan niyang baliktadon an saiyang gubing tanganing makabalik giraray sa kinamugtakan asin makahali sa paon kan mga engkanto. Mahapot kita, kaipuhan daw an inspirasyon sa pagsurat? Kaipuhan dawn in tawong matulod saimo sa pagsurat kan mga berso? Sa Romantisismong paghiling, sasabihon na iyo an simbag sa mga hapot na ini nin huli ta kaipuhan na igwang pag-dusayan, an musa na arog ki Francesco Goya na susunudon dawa an musa sa pagkatao ni Ines Bilbatua nabua na, nin huli ta an musa an mahirong daraga sa kadlagan, an ada, an diwata, an babaying nagliliwanag na bakong harayong ibaing man sa birhen kan mga Cimarrones na kun iisipon iyo man an bersyon kan Maria niyato. Kun igwang Mariang Makiling an mga Tagalog, asin Maria Sinukuan an mga Kapampangan an Bikol igwa man Maria asin ini an Maria kan Israel, kan Kristiyanismo. Bako ini sa bukid nakaistar arog ni Makiling asin Sinukuan kundi sa Romano Katolikong Basilika. Alagad matatandaan, na an mga Cimarrones iyo si mga tawong nakaistar man sa bulod, sa may dapan kan Bukid Isarog na iyo an naghagad nin patrona nin huli gayod ta nawara bigla an saindang diwata, an saindang ada sa paglaog kan kolonisasyon.

Iba man an paghiling kan konsepto kan inspiration sa parasurat na Wislawa Symborzska na para sa saiya, bako nin huli ta may inspirasyon an parasurat kaya ini nagsusurat, bako nin huli ta igwang kinakamotan (beloved, kalimitan imahe kan babayi) kun tano ta an parasurat (lover, kalimitan imahe kan lalaki) naghihimo nin mga himno nin pagkamoot, pagrokyaw sa kagayonan, sigun sa babaying parasurat kan Poland, an inspirasyon bako sana man sa totoo para sa mga disipulos kan arte. An inspirasyon yaon man sa mga drayber asin parapapadyak na nagkakayod, sa parasira na mahigos asin mahigot na inaapon an saiyang pukot sa kahiwasan kan dagat. Pwede man daw na an kapwa lalaki magin musa o aakoon ta sana an klasikong imahe kan musa bilang babayi? Pwede man daw na sarong lalaki an magin inspirasyon sa pagsurat o dapat parating si Dante para ki Beatrice, si Balagtas ki Selya? O ‘baad an simbag sa kun ano o siisay an inspirasyon ko sa pagsurat kaya sanang simbagon kan pagsabing ‘dai ko aram.’

Sa mga naenot na obrang niluwas puon kan orog na magkusog na an debosyon sa Ina, mahihiling an gabos na akdang sinurat nakatuon sa imahe kan birhen bilang relihiyosong simbolo, bilang sarong relic. Musa daw an paghiling sa imahe o Ina na kaipuhan na pamibian, arangan? Kun mahihiling an mga tekstong naisurat sa bulawan na panahon kan Katolisismo sa Bikol limitado sana sa gosos asin mga rawitdawit na nasa tono nin pagpamibi na garo baga pig-iilusyonan an birhen tanganing itao an mga diyosnon na balaog. Kun hihilingon ngani an teyolohikal na aspekto kan pagtubod ki Maria sa Kabikolan, may sarong bersyon nin milagro, an Birhen kan Angustia na ngonyan nasa retablo kan parokya sa Nabua na si Maria an nagsugong, nagsagang kan pagbaak, pagtuga kan bulkan sa Iriga na pinagboboot kan saiyang aki. Ibang klase nin mediation an ginibo digdi ni Maria na minaluwas na iyo nang nagligtas sa labing kaangotan kan saiyang aking diyos sa banwaan. Sinurog kan ina an banwaan alagad sa huring parte kan usipon minaluwas an pagsaralak kan mga rakdag, kan mga manlain-lain na detalye na iyo an dai maiibitaran sa kulturang pataram (oral culture), na lalong minadakula an dating sadit, nagiging kalangkaw na kan niyog, nagtuga na an gabos na bulkan sa Filipinas asin iba pang detalye, puon sa halas na nagbabantay, naglalabang bitis kan istatwa na nakua matapos an pagtuga. Makangalas na minsan may parokya na sa nasabing parte kan Iriga asin minimidbid kan simbahan an popular na debosyon kada Enero 4 (an aldaw kasu pagtuga asin pakakua kan imahen) na dai man sinusuportahan kan mga historyador bilang tamang detalye, mayo man na ginigibong dikreto an lokal na simbahan sa debosyon na ini sa birhen. Sa ibang rona kan Bikol, igwa pa man na imahen kan birhen na sa hiling ko ngani mga marginalized Marian devotions (arog kan Salvacion sa Tiwi na iyo man an provincial patroness kan Albay o an Lourdes sa Iriga kun sain ginigibo an pinakadakulang Tinagba), nin huli kan kadakulaan kan debosyon sa Peñafrancia. Ini nin huli ta an Naga asin an Peñafrancia nailugar na sa mapa kan satuyang kolonisadong agimadmad. Alagad dai man ‘nagmini-mini-mayni mo’ an mga Kastila sa pagpili kan Naga bilang magin sentro asin istaran na mismo kan birhen sa paglihis kan panahon, sinusuportahan ini kan pag-adal ni Danilo Gerona na igwa nang komunidad nin mga tawo sa parteng ini kan kinaban kasu pag-abot kan mga Kastila. Sa pag-adal ngani baga ni Gerona, binanggit niya na Naga konektado sa halas kan mga taga-India asin bakong gikan sa kahoy na narra kun sain an kabilutan kan mga dayo an naging lehitimong pangaran na kan lugar na inapod man na heart of Bikol asin an maogmang lugar. An kapangyarihan nin pagpangaran an dominanteng tema sa istorya kan satuyang kolonisasyon na minsan baga ngaya an Iriga hali man sa tataramon na ‘y raga’ (where there is land) kun sain an mga dayo an naggiya kan eksodus kan mga tawo paluwas sa hababang lugar kan Nabua na parating pigbabaha sagkod ngonyan minsan ngani an Iriga iyo naman asin tibaad mabaak naman talaga an bukid nin huli sa pagtupag kan daga ta mayo nang mga kahoy asin malala an quarry. Sa istoryang ini nin pinaghalian kan pangaran na Iriga mahihiling an imahe nin tagapagligtas kan mga dayo na iyo an namuno sa eksodus na ginibo kan mga tawo na gikan sa Nabua. Alagad iba man an pagtubod ni Peñones sa bagay na ini, an sabi niya konektado an Naga na halas sa Irago na halas man. Para ki Peñones, sa halas na an apod Irago hali an pangaran na Iriga asin magigiromdoman man nanggad na si Oryol, an babaying halas sa epiko sinasabing nagtatago sa bukid kan Asog kun sain iyo an pinakasentro kan relihiyon bago uminabot an mga dayo. Bako daw na si Oryol an dating parasurog kan mga Cimarrones? Si Oryol na pigpahangos giraray ni Yapan sa saiyang nobela bilang an bolang maitum kan satuyang mga mata, si Oryol na dai kayang daugon ni Handyong na kaipuhan sanang makipag-ulian kan tawo sa halas, sa pwersa, na iyo an kapalibutan. Si Oryol man gayod si Rosing kan osipon ni Aureus na inabuso kan banwaan, na binabanog kan saiyang agom alagad malipot na inako kan institusyonal na simbahan na igwa pa man rakdag kan suanoy na katukdoan na an hawak sa demonyo. Si Oryol an daragang magayon, an dai kayang daugon kan tawo. Alagad, nadaog an imahe ni Oryol, nagin siyang demonyo siring na an halas naging demonyo man sa Hudiyo-Kristiyanong tradisyon, nagin demonyo sa kapangganahan ni Yahweh laban ki Baal. Alagad hilingon ta an mga bas relief, an mga templo sa India, an halas iyo an kadunongan, an halas iyo an tabang sa oma kan pesteng mga kino. Kun si Oryol an dating patrona kan mga taal, nadaog daw siya kan imahe kan Peñafrancia siring sa natitimhakan ni Maria an halas na nakapurupot sa kinaban o siring sa saiyang kapangyarihan, naghimo sana si Oryol nin panibagong pandok sa katuhan kan birhen? Ano an kahulugan kan halas na nagbabantay sa retablo kan birhen? Ano an kahulugan kan sabi-sabi na kun gusto mong mahiling an kagayonan kan Mayon, dapat magduman ka muna sa sangktwaryo ni Ina? Ano an bulkan asin si Ina saro sana? Asin kun si Oryol an simbolo kan kapalibutan, ano an ginigibo niyato sa kapalibutan? Sa istorya ni Aureus matatawan kita nin imahe kan balos kan kapalibutan, o kun ano an epekto kan mga gibo kan tawo laban sa kapalibutan na pinataram niya sa persona ni Rosing- na iyo man an birhen- na iyo man an kapalibutan: ‘ I did not quite understand where she was going, for she kept mentioning the word Traslacion. It did not make sense to me. In fact, none of the things she told me that last night made sense to me. For example, when I asked her if she was coming back, she said yes, but in another form. I asked her what she meant by that, and she answered by talking abouth deaths, strong winds, floods, famine, epedemic. I started to worry about her mental health, especially when she kept describing ripped-off roofs, drownings, brown-outs, stranded passengers.’ An isog ni Oryol, iyo an isog kan bulkan, an rapado kan bagyo, na garo baga kita kun nagboboya ki Ina. An haros parong asupre, sungaw kan hawak asin an hiro kan kawaran sa sentro kan boya. ‘Nature is both energy and struggle.’ Kun si Oryol konektado sa imahe kan birhen, an mga pamibi, gosos, rawitdawit na binabanggit niyato, mga pag-arang tanganing kita tabangan, tawan nin ranga. Ano pa an pinakamakusog na imahe kan kadiyosnan kundi an kapalibutan? Na sa enot na pakahiling kan tawo kan saiyang kapalibutan, sinamba niya ini. Idolatry to nature is man’s first sin not disobedience. Sigun sa Heswitang parasurat: ‘ The world is charged with the grandeur of God.’ Asin an kapalibutan na ini, an kinaban na ini ‘where the cultivation of souls is only possible (Gamalinda), minahiro sa imahe kan paglalang, pagwasak, pag-almasi, pagbago, kagadanan, kapinunan. An tawo minadulok sa imahe kan diyosnon na kapalibutan, hilinga an sarong rawitdawit ni Antonio M. Manaog na nagluwas sa Kalendaryong Bikol kan 1950 kun sain bakong pwersa kan kapalibutan an saiyang hinahagad tabang kundi an paglaog kan modernisasyon na para sa daan na kinaban, tumang, asin balakid sa pagtalubo: ‘An ‘modernong lakaw mga bagong sirang,/Panong karigsokan asin kalangkawan;/Mayo nang pagmidbid, gibong kagalangan/ Sa magkasimotao, magurang siring man.’ Nagluwas an rawitdawit na ini bilang paggiromdom sa ika duwang pulo may limang taon na anibersayo kasu pagkornahe ki Ina asin mahihilingan nin padagos na tono nin paghagad tabang sa birhen, na sa padagos na paglakaw kan banwaan, yaon man lugod parati an birhen, mapag-ampon, minataong ranga sa mga may helang na sa halawig na panahon dakul an naisurat na mga bersong arog kaini na agid sa mga gosos na mahihiling sa mga nobena sa Peñafrancia. An gosos wawalohan na bersikulo asin wawalohan na istansa: ‘Oh maputing azucena,/cabinibining Maria,/an caogmahan mi ica,/asin samuyang catig pa./ Saimo, Oh reinang mahal,/ Cami gñani nasarig man/ na samuyang macacamtan/ An lagñit camurawayan.’ Bitoon, burak, katig, korona an mga imaheng tinawan nin Kristiyanong interpretasyon o pagbasa na saro man na istratehiya kan simbahan na sa paagi kan arte, kan poesiya, kan mga biswal na arte maipahiling an adal na moral, an leksyon, an katekismo na sa kagayonan kan mga baga-bagay sa palibot yaon an ngirhat, an pagkatakot sa dakulaon na reyalidad nin kagayonan. Giromdomon ta na sana su sinabi ni Rilke na ‘ every angel is terrifying beautiful.’ Asin nin huli ta an kagayonan na makangirhat yaon sa mga bagay-bagay na yaon sa satuyang palibot, makakataong omay an arte: ‘Confronted with the vulnerability of beauty and the briefness of hope, human beings create art, to make the act of recognizing beauty timeless. Art is an organized response to what nature allows us to glimpse occasionally. Art sets out to transform the potential recognition into an unceasing one. It proclaims man in the hope of receiving a surer reply…the transcendental face of art is always a form of prayer. (gikan sa artikulong sinurat ni Marjorie Evasco)

An historikal na detalye sa pagsurat kan mga rawitdawit asin osipon dai maipapasipara kun hihilingon an mga teksto na sinurat mapapadapit sa birhen kan Peñafrancia. Minsan an mga mural na mahihiling sa Peñafrancia Avenue mahihilingan kan sarong direksyon nin kasaysayan asin malinaw na yaon si Ina. Arog man kaini an mga rawitdawit ni Estelito Jacob na garo modernong pagsasalaysay kan istorya kan debosyon ki Ina. Nagbanggit siya nin mga pangaran kan mga nakakua kan imahen asin ibinaing niya ini sa kamugtakan kan naghehelang na mga tawo kan banwaan. Kun si Ina an patrona kan mga nagehehelang, maoomayan niya daw an helang kan satuyang banwaan? Ano ta an Peñafrancia? Nin huli gayod ta Si Ina na simbolo nin nakaagi, na may benino pa sagkod ngonyan asin an nagungurog man na giya para sa paabot na panahon anuman an atubangon na sitwasyon kan rehiyon na ini. Sa nobela ni Yapan, ginamit niya man an detalye nin pagdara asin paglusbog kan aki naghehelang sa salog na biko-biko tanganing ipahiling an pagtubod nin ina sa Ina niyato gabos. Ini man baga an sinambit sa coffetable book na Ina and the Bikol People. Maisog, nagtutumang man an nasabing proyekto minsan ngani gikan ini sa institusyonal na simbahan. Kaiba sa ibang proyekto nin coffetable book kun sain an parati mong mahihiling sa sala kan mga mayayaman, an librong ini, nagpapahiling kan mga pandok ni Janus, an magayon na rehiyon asin an saiyang istorya, mga selebrasyon asin an makanos na pandok nin kapagtiosan na nagsasadol an mga kagsurat asin kaghimo kan libro na magkaigwa nin bagong agenda para sa Bikol. Dai binutasan kaini an imahe ni Ina bilang metapora para sa bagong mauswag na Bikol. Si Ina an solamenteng imahe nin pagkasararo, nin pagkaboronyog. Alagad, sa hiling ko, igwa pang distansya tanganing maotob an bisyon na binanggit sa libro. Alagad, marahay na an siring na libro nagtao nin riparo sa kapalibutan, sa Bikol. May naipahayag na ini na dai kayang banggiton sa atubangan nin mga poderosong tawo kaibahan naman an pirang miyembro kan simbahan. Asin ini man an nahilingan kong direksyon kan mga sinurat sa kontemporanyong panahon. Kun sa mga rawitdawit ni Datu asin ni Manaog, asin iba pang Bikolnon, mahihilingan an pagpamibi, an paghiling sa imahe kan birhen na garo musa ining nagtutulod sa parasurat na magsurat para sa musa, an mga kontemporanyong akda, minalaog na sa iba pang persona kan selebrasyon ki Ina. Bako na sanang si Ina kundi minsan an mga padi asin orog sa gabos an tingog kan boyador, na nagkukurahaw nin Viva la Virgen. Sa osipon ni Aureus, sarong padi an nagtataram, sarong padi na mahali na sa ministerio bako nin huli ta siya may babayi kundi nin huli sa sarong babayi—si Rosing na ginugubak nin agom asin tinawan sana nin malipot na abaga kan simbahan na saiyang kinakaoyonan. Alagad kasu maarami niya na an pangyayari, tinawan niya nin lindong si Rosing, si Rosing na tinukdoan niya na marahay an Diyos, si Rosing na nagdakula sa simbahan alagad ‘literal na pinabayaan kan mga nasa simbahan’ kan ini maghagad na nin tabang huli sa pangkukulog nin agom. An epipanya kan padi nangyari sa pagluwas kan imahen kun sain itinao kan sarong boyador an panyo na igwang burda kan saiyang pangaran na nagiromdoman niyang itinao niya man ki Rosing kasu banging naghali ini asin nagpatanid nin mga kalamidad na kawsa man sana kan tawo. An rawitdawit man ni Peñones na Cancion kan Boyador minataram sa punto de bista kan sarong lalaking deboto. An makusog na imahe kan boyador na nagkukurahaw an ginamit ni Peñones alagad iba na an tono, may pagkabuyong na na garo baga agom o nag-iilusyon ining lalaki bagay na dai mo mahihiling sa mga rawitdawit kaidto. ‘Nagpaitok-itok ako/ sa ibang kinaban, kalangitan/nakalunad sa telebong,/ribong sa siamong hamot/kan saimong parong./ Ah, sakong sinasamba,/matiklod ako sa saimong atubang,/patitindogon an kandila/ na natipon kong pag-arang/ sa gabos kaining kaliwanagan/abot na ika marangrang/asin kita matunaw/asin ako mapakurahaw/ na daing pakiaram:/VIVA LA VIRGEN!’ Bako ining enot na tinapos ni Peñones an saiyang rawitdawit sa pag-omaw sa birhen na kamamatian nin sekswal na pagpapasabot. Sa tula niyang ‘Pagkakan nin Pinangat’ nagtapos man an rawitdawit sa pagkurahaw na garo baga igwang ginibong paglusob, siring sa pagkakan, pagkunsumo na iyo man nanggad an nangyayari sa ritwal na kita minalaog sa panibagong estado, panibagong reyalidad, panibagong paghiling sa hawak niyato asin ini an spectacle kan pagsalat na tinukoy ni Tolentino, an pangangaipuhan tang makapotan asin magkapot na orog na ipinahayag sa Traslacion. An siring na pagbasa minapararom na kan satuyang buhay-kamugtakan, asin an direksyon kan paghurop-hurop bako na nakasentro sa imahe kan birhen kun sa panlaog na kamugtakan kan sarong kaayon sa selebrasyon. An mga rawitdawit sa kontemporanyong panahon, nagibohan na laktawan an mga rawitdawit na garo pamibion. An mga rawitdawit ni Honesto Pesimo Jr. arog kan Kapa ni Ina, nagsasaysay man kan sosyo-pulitikal na sistema sa satuya asin minsan sa rawitdawit kong Peñafrancia na nagluwas sa sakuyang enot na libro ipinahiling ko man an magkapirang punto na sa hiling ko dai minauyon sa klase kan selebrasyon na igwa kita. Halimbawa, tano ta an salog na pigsasakayan ta ki Ina an pinakadakulang kali sa Naga?

Kun igwa man na rawitdawit na lataw an pagkamusa ni Ina iyo ini an rawitdawit ni Rizaldy Manrique, an Ars Poetica, kun sain ibinaing niya an paglapigot kan sarong boyador sa ekspwerso kan pagsurat. Marahay an mga imaheng ginamit ni Manrique sa rawitdawit na ini, an paggamit nin mga imahe sa Traslacion asin an pagbaing kaini sa gawi nin pagsurat arog baga kan panyong puti asin papel, an disposisyon nin kaandaman asin kalinigan asin an gawi nin pagkumpisal, asin an kaogmahan kan pagkahiling ki Ina asin an pagtapos kan panuga nin pagsurat nin sarong obra. Dawa hinahanapan ko ini nin ritmo asin tanog na arog baga kan Resuene o kayak an ludok kan daan na Ama Niamo, masasabi kong saro ini sa marahay na rawitdawit na naisurat na gamit an imahe kan Peñafrancia. Kun igwa man akong masasabing nahimo bilang saro man na parasurat iyo na an apodon ko si Ina bilang an itum na babayi na bako naman na bago o orihinal, ta minsan si Datu, inapod naman siyang ‘dark woman’. Kun igwa man nanggad na nagpapagiromdom kan pagmawot na makabaing ta si Ina bako iyan sa mga bulawan na nakapatos sa saiya kundi sa sadit na pandok niyang napapatos nin mga korona. An pandok na ini na satuyang inaarang, na humiling man satuya an natatadang pwedeng mahiling na kabilugan kan birhen, siring man kan saiyang omboy. Itum na babayi an apod ko saiya, siya an matabang sa satuya sa paagi nin pagtabang man niyato sa satuyang mga sadiri, ta siya yaon sa lambang saro sa satuya. May pagtubod an mga suanoy na Bikolnon na kun nawawara an bulan, hinahamil ini ni Bakunawa, asin tanganing maulang ini o kaya mailuwa giraray kan halimaw an bulawan, minagibo sinda nin selebrasyon, an Haliya. Nangangapodan ako nin bagong Haliya, nangangapodan ako bako sana tanganing matunlag si Bakunawa kundi gadanon si Bakunawa. Masakit ini alagad pwede.

Sa hiling ko, an mga binaggit ko sa papel na ini produkto man ako kan sakuyang direksyon tanganing agihan an dalan nin paghurop-hurop sa tabang kan postkolonyalismong diskurso asin iba pang ‘ismo’ na sa sakuyang paghiling magkakaigwa sanang balor, kun ini hihingowaon ko na hilingon sa lente kan sakuyang eksperinsya, kan saku(ta)yang kamugtakan. Na sa panahon niyato ngonyan igwa pa man bagong paagi nin panlupig, bagong paagi nin pagpapasipara sa tawo asin sa banwaan. Delikado an ginigibong pagsalingoy nin huli ta igwang posibilidad na dai na kita makahiling sa padudumanan. Masakit an kalambrihon an liog! Alagad sa odok sanang paghiling kan satuyang kamugtakan, sa giraray an pagkaykay kan satuyang mga istorya, mabibilog niyato, maimumundag an mga bagong Bikolnon, na igwang odok na pagkamoot sa daga, sa buhay, sa kapalibutan. An mga imahe na nakapalibot satuya, an mga okasyon nin selebrasyon asin pagmundo, an dalagan kan panahon, ini an buot kong hilingon niyato giraray sa panibagong liwanag, sa panibagong paggamit kan imahe kan birhen bilang metapora kan satuyang kamugtakan, na sa mga imahe nin pagkawasak igwang minasup’ay na mga bagong milagro nin buhay, mga bagong silahis nin liwanag.

An Ina asin Musa binasa sa pagpintakasi kan Philosophy Week sa Ateneo de Naga University kan Setyembre 2007.

Gîpaw Bikol

2008-07-04T01:06:00.002+08:00

An Literaturang Bikol sa nakaaging apat na taon

ni Carlos A. Aréjola

GÎPAW BIKOL! Iyan an pigpapadarang text kan parasurat na si Jun Balde sa Kabulig Bikol¹ kun igwang magayon na bareta, arog baga kun igwang Bikolano na nanggana sa kontes o igwa nin bagong libro na nagluwas. Iyan man an pigpapaabot ko sa saindo ngunyan na aldaw!

Gipaw Bikol! Has the corpus of Bikol literature expanded or developed? Is publishing better? Is Bikol literature being read and taught in schools and elsewhere? Are we better off today?²

Mga kahaputan ini kan taon 2000 sa Legaspi kan ginibo duman si enot na Pagsurat Bikolnon. Siring kan pagtiripon tang ini ngunyan, an pagtiripon na nasambit saro man na kumperensiya nin mga parasurat, paratukdo asin mga indibidwal na tawo na nagmamawot na igwang mga maginibohan sa pagpatalubo kan Literaturang Bikolnon.

An dating mga kahaputan tama na hinapot giraray kan taong 2004, sa ikaduwang kumperensiya na inapod nang Pagsurat Bikolnon: An Ikaduwang Kabtang. Siring kan naenot na paghaharampangaj kan mga parasurat asin paratukdo kan taojg 2000, ginibo an Pagsurat Bikolnon 2 sa Aquainas University sa Legazpi, padagos na pigpadalagan kan Center for Cultere and the Arts na pinapamayuhan kaidto ni Prop. Jazmin Llana na iyo man an nagtindog na direktor kan kumperensiya. Sa saiyang situationer³ na pigbasa duman, bilmg na pigsimbagan ni Prop. Paz Verdades Santos kan DLSU an mga kahapotan na nasambit.

Ano na daw an kamugtakan kan Literaturang Bikolnon ngunyan? Are we better off today?

Hihingowahon ko na makatao nin kasimbagan sa mga kahaputang ini bilang pagtakud kaining pagtiripon ta digdi sa siyudad nin Naga, ngunyan na taon 2008 sa duwang kumperensiyang nasambit. Tinatakod ta man ini sa sarung seminar na pinamayuhan ni Prop. Ma. Lilia F. Realubit manungod sa Literaturang Bikol kan taong 1999, sa sarung workshop manungod sa pagtukdo kan satuyang literaturang sa eskwelahan kan taong 2000 sa Ateneo de Naga, asin sa iba pang pagbuburuburunyogan, digdi sa Kabikolan o kunsaen man, na nagmamawot na mapalakop an kaaraman manunungod sa satuyang Tataramon asin Literatura. Pigtatakud ta ini bilang pagsalinguy sa mga dati nang naginibohan, bilang sarung pakikisuamaro. Sa paghaharaharampangan tang ini, pigpapadagos ta an dialoque, an pagurulay-ulay na pinunan ninda, sarung sayud na pagtaram na saro kitang komumidad.

Ini gayud an parating purupangadiye kan sisay man na nagpuon o nagtugdas nin anuman na proyekto. An igwang magpadagos kan mga napunan na, tanganing padagos ining magtalubo, magsaringsing. Hihilingon ta, sa pag-uruurulay ta ngunyan, kun nagtalubo o nagsaringsing mananggad an satuyang literatura sa nakaaging apat na taon.

Mga Bagong Panurat

Has the corpus of Bikol literature expanded? Definitely. Totoo an nadadangog nindong mga huringhuding. Igwa nin renaissance o pagbuburak liwat, resurgence⁴ sa Literaturang Bikol ngunyan. Pano an dulay⁵, sabi ngani kayan ni Marne Kilates. Dai ini mahihimutikan kun hihilingon an listahan kan mga pigsurat sa huring apat na taon, an bilang kan mga bagong libro o an bilang kan mga libro na inuunog na sana, luluwagon na man sa haraning panahon.

Padagos na naglalaba an listahan kan mga nagsusurat sa Tataramong Bikol, an pira sa mga pangaran midbid ta nang dati. Midbid ta si Judith Salamat bilang akademikong tawo, midbid ta si Edgar Ramores para sa mga cause-oreinted groups kun sain kaayon siya, si Nestor Alagbate bilang paratukdo, sinda Victor Dennis Nierva asin Buboy Aguay bilang mga tagaentablado, asin si Fr. Philip Francis Bersabe bilang padi, alagad sa huring apat na taon ta na namidbiran sinda bilang mga manunurat sa Tataramong Bikol.

Dai diyan nagpupundo an listahan kan mga bagong pangaran⁶ na aantabayanan ta. Dakul an nababangkag na sa sunod na isusurat ni Francia Sales, ni Jerico Rebadeo, Rod Boquiron, Michelle Bayos, Janet Fabay asin Eurely Arroyo na nagsurat nin sarung katipunan nin rawitdawit sa tataramong Buhinon- sarung bagay na kinaoogma ko ta diit pang gayu an naisurat igdi kaya dakulang kadugangan sa pag-aadal kan Tatarmong Bikol.

Padagos man sa pagsurat sinda Rudy asin Selina Alano, Jo Bisuna, Rizaldy Manrique, Raffi Banzuela, Jun Belgica, Tito Valiente, Noel Dorente, Frederick Lim asin Carlos Briones. Iyo man sinda Kristian Cordero, Jason Chancoco, Jimpol Borlagdan, Jun Pesimo, Esting Jacob, Marissa Casillan, Aida Cirujales, Sonny Sendon asin Adrian Remodo. Dawa si Frank Penones asin Jazz Llana padagos na nagsusurat dawa yaon sa Amerika.

Apwera sa mga rawitdawit asin mga osipon, igwa nin mga bagong saysay, osipon na pan-aki, nobela, halipot na dula, halawig na dula asin halipot na dula na pan-aki an mga nasurat sa Tataramong Bikol kan nakaaging apat na taon. Dawa totoong diit pang gayu an mga ini asin huruhalawig na panahon pa bago masabi tang igwa na, indeed, nin corpus sa mga genres na nasambit, naoogma ako sa bagong mga panurat na ini ta tanda ini kan padagos na paghimo kan satuyang mahihigos na parasurat.

Igwang mga nasurat manungod sa diaspora, migrasyon, gender equality asin labor unrest sa mga bagong akda sa satuyang rona. Dakul an mga nasurat na nagpapahiling nin pagkamoot sa banwaan, pagmakulog sa kapalibotan, paninindogan sa katalingkasan, katanusan, asin karahayan nin boot bako sana sa mga lingua franca na Bikol Naga asin Bikol Legazpa, kundi dawa sa Bikol Tabaco, Sorsoganon, Masbatenyo, Rinconadang Iriga asin Buhinon.

An Tigsik Tugalsik, an serye nin mga tigsik ni Jason Chancoco sa Bikol Naga asin Rinconada kun sain an nagtitigsik sarung Bikolanong Intsik, sarung paghawan nin dalan na aantabayan ta. Alagad ngunyan pa sana, sayud kong sasabihon: dakulang kadugangan sa satuyang literatura an panurat na hali sa arog kaining punto de bista, kadugangan dawa gayud sa Literaturang Tsinoy⁷. Igwang mga nagruluwas na mga bagong panurat manungod sa gay experience alagad bakong pa ining paglaladlad nin kapa- na siring baga kan gay writing sa ibang rona- kundi tema man kan mga manunurat na bako man mga taal na bading. Sinambit ko an mga bagay na ini ta nagtatao iné nin complexion sa panurat Bikol.

Mga Bagong Lagda asin Iba pang mga Kasiribotan

Ta pira sa mga panurat na nasambit yaon na sa mga libro asin mga antolohiya, magayon gayud na pag-ulayan ta na an publishing. Is publishing better?

Sa sarung informal survey na ginibo ko, an Burak an Dahon Panrawitdawit, na piglalagda ni Gode Calleja asin kan Balay Ibalon, an nagluwas na pinakamatagal, an longest-running sa gabos na mga babasahon na panliteratura sa satuyang rona ngunyan. Limang bolyum na an naibungsod kaini puon kan nagluwas an enot na bolyum, an Sarong Rambong na Burak, kan taong 2003 asin padagos na naglalagda nin mga rawitdawit kan mga Bikolanong parasurat na yaon sa manlaen-laen na surok kan kinaban. An surubahan ngani, an pararawitdawit dai pa global kun dai ka pa nagluluwas sa Burak

Saro pang magayon na bareta: Buhay na giraray an Bangraw! An Bangraw po an babasahon na binareta satuya ni Prop Doods Santos kan taong 2004 sa Pagsurat Bikolnon 2. Haloy-haloy na panahon man na nagrumarom an banaag kaini alagad, ini sanang nakaaging Marso, igwa kitang bagong tingraw na nahiling kan pigpapadagos ni Vic Nierva an Bangraw bilang sarung e-zine asin inaapod nang Bangraw Light. Magigiromdo na naka-onseng luwas man sinda Esting Jacob asin mga kairiba bago nawara an Bangraw sa mga newsstand. Nakatulong luwas na an nasambit na electronic magazine asin naglalagda giraray nin mga rawitdawit asin mga halipot na mga pagiromdom kun nuarin an arog kaini o kun sain an arog kaiyan.

Duwang babasahon an nagluwas sa Legazpi kan taong 2004: Enot, an Bikol, sarung bulanan na katipunan nin mga rawitdawit, halipot na osipon asin mga saysay. Ikaduwa, iyo an Tomas SUWS, naglagda nin mga rawitdawit asin seasonal gayud an luwas ta an nahiling kun kopya, patawad kun nakulangan ako nin oras tanganing naghanap, sarong summer issue na inapod, Pangkayab sa Tag-init 2004. An duwang babasahon parehong pigsuysoy ninda Jun Belgica asin Raffi Banzuela, pareho na nagboot kuta na mapalakop an mga Panurat Bikolnon sa Albay Bikol alagad tuninong na ngunyan.

Kan taong 2005, piglagda kan OragonRepublic.com, sarung Bikolanong webpage, an sarung antolohiya, an Salugsog sa Sulog, alagad dai na nasundan si enot na luwas kaini. Padagos an pagluwas kan mga rawitdawit asin osipon sa mga babasahon sa mga kampus, dawa diit pang gayu. Igwa nin pirang rawitdawit sa mga isyu kan Kaleidoscope sa Universidad de Santa Isabel, sa The Pillars sa Ateneo de Naga University, sa Sapiensia sa University of Saint Anthony, sa The Rays sa St Louise de Marillac School of Pili, sa The Mentors sa Bicol University-College of Education, sa Bandillo sa San Antonio National High School sa Tabaco.

Nagkaigwa nin pakontes sa Ateneo kan 2006, an Mundag Literary Awards, asin pirang mararay na panurat sa Tataramong Bikol an nabasa ko duman. Nadangog ko kaidto na nag-iisip sinda na iluwas an mga nangganang panurat sa sarung libro alagad ano daw an nakaulang ta dai pa nadagos? Igwa man nin mga siring na pakontes kun Linggo ng Wika asin National Book Month sa Aquainas University, puon pa kan taong 2005. Limang taon nang igwa nin Arts and Literature Day sa Mariners Polytechnic Colleges, pigpapadalagan kan paratukdo na si Mrs. Myrna Alanis.

Diit-diit naman naglalaog an panurat Bikol sa mainstream. Pirang taon na na igwang mga panurat sa Tataramong Bikol na nagluluwas sa Ani⁸, an taunang babasahon na panliteratura kan Cultural Center of the Philippines. Iyo, igwa idtung dakittaramon tanganing masabotan man kan bakong mga Bikolano.

Magkakaigwa kuta nin special na Bikol issue an SanAg⁹, an literary journal kan University of San Agustin sa Iloilo alagad garo naabala nguna ini, mapadagos pa man kuta. An pagluwas kan mga Bikolanong parasurat sa SanAg sarong pagsusog sa kasaysayan. Magigiromdoman na an enot na printing press sa parteng idtu kan Visayas pinunan nin sarong Bikolano, si Mariano Perfecto, na iyo man an nagmukna kan Imprenta de Nuestra Senora de Penafrancia digdi sa Nueva Caceres, an lumang pangaran kan Siyudad nin Naga, kan 1880 -an taon na pigsasabing nagpuon an golden era kan Literaturang Bikol.

Mayo man kita nin regular na babasahon na panliteratura sa Bicol ngunyan, dakul man an mga blogs sa internet na nagbabalangibog kan panurat Bikol. Yaon an blog ni Kristian Cordero, ni Rizaldy Manrique, Vic Nierva, Jason Chancoco, asin Marne Kilates kun sain yaon man an Poet’s Picturebook na sarung magayonon na online poetry journal. Magigiromdoman na nagPodCast si Chancoco kan saiyang mga rawitdawit kan 2007. Padagos pa man an Kaiba, sarung Bikolanong webpage na pinadadalagan ni Perry Calara.

Sarung kaburunyogan nin hoben na mga paratugtog, pintor, parasurat asin kaggibo nin pelikulang indie, an ABKAT o An Banwa: Kultura buda Art kan Tabaco, Inc., an naglalagda nin sarung bulanan na e-zine, an Haraya, pigsusuysoy ni Eric Lim na nagin tagasuysoy man kan multilingual na Latian, sarung babasahon na panliteratura sa Aquainas University kan taong 2005. Kasuarin sana, nagluwas an ABKAT nin sarung CD recording, An Tanog Tabaco. Duwa sa mga awit sa CD nakasurat sa Bikol, sinurat kan premyadong parasurat na si Jimpol Borlagdan.

Buhay pa an seksyon na panrawitdawit sa The Bikol Reporter, minsan igwa man sa The Bicol Mail. An dating mga kolum sa English ninda Kristian Cordero asin Vic Nierva pigsusurat na ninda sa Bikol ngunyan. Nag-eenglish sana si Vic sa saiyang kolum kun anggoton nang marhay, arog kan biyo bagang napungot sa mga pulitiko duman sainda sa First District asin biyo-biyong nagpara-English sa Vox Bikol. Sa Tataramong Bikol man an kolum ni Aldy Manrique asin ni Judith Salamat sa Bikol Reporter. Iyo man an kolum ni Adrian Remodo asin Msgr. Rodel Cajot sa Vox. Si Msgr Cajot, sarung accomplished poet. Nabasa ko an saiyang mga sinurat sa dating Homelife, an magazine kan Society of Saint Paul, kan panahon na an mga contributor kaini arog ki Estrella Alfron, Aida Rivera Ford o Federico Licsi Espino. Yaon pa man an seksyon na Dagdagan an Saimong Bikol sa Vox. Minsan, nagluluwas man an kolum ni Fr. Wilmer Tria na nagtutukdo nin Bikol grammar, hali sa libro niyang, An Satuyang Tataramon A Study of the Bikol Language (Lobel and Tria Partnership Co., 2000).

Pirang mga libro nin literatura an nagluwas kaining nakaaging pirang taon. An librong Mga Tulang Tulala ni Kristian Cordero, na nagluwas pirang bulan bago an Pagsurat Bikolnon 2, ginawadan kan 6^th Madrigal-Gonzalez First Book Award kan taong 2006. Dakulang bareta ini kaidto, kabaing gayud kan pagbanga kan dagat sa Egipto asin pagbalyo kan mga Israelita. Big deal talaga, ta an nasambit na libro iyo an enot na libro nin rawitdawit, enot na libro na hali sa probinsiya asin bakong produkto kan darakulang publishing house sa Manila, na piggawadan kan nasabing premyo.

Kun sususugon ta an metapora kan pagbanga kan dagat, dakul na libro mananggad an nakabalyo (siring kan mga Isrealita) kaining nakaaging apat na taon: Nagluwas an Balalong Mga Kasabihang Bikolnon (Gold Print Publishing House, 2005), sarung katipunan nin mga ariwaga ni Fr. Philip Bersabe. Nagluwas an Ragang Rinaranga (Agnus Press, 2006) an katipunan nin mga rawitdawit asin enot na libro ni Frank V. Penones, Jr. Nagluwas an Tinipon na Rawit-dawit (Lagdaan ni Sural, 2004) ni Juan Rafael Belgica, Jr.

Piglagda kan GoldPrint an Santigwar mga rawitdawit sa Bikol asin Filipino ni Cordero kan taong 2006. Pigsundan ini kan Antisipasyon asin iba pang rawitdawit sa Bikol asin Ingles ni Nierva, asin Sabi ni Levy ni Liberato “Levy” S. Aureus, pareho kan taong 2007.

Sa mga enot na bulan kan taon tang ini, magkasunod na nagluwas an Pusuanon mga bersong Bikol ni Cordero (GoldPrint Publishing House, 2008) asin an Gibsaw sa Salakab (AMS Press, 2008) ni Buboy Aguay. Asin kun dai na maulangan, maluwas man ngunyan na taon an Paghuba sa Magayon, an katipunan nin mga saysay ni Adrian Remodo, an Cancion nin Tawong Lipod, an ikaduwang libro nin rawitdawit ni Frank V. Penones, Jr., asin an Que este lugar kan äayo sa sadiring banwa, libro nin rawitdawit ni Jimpol Borlagdan.

Kabali sa mga inuunog na libro na pigsasabi ko subago an katipunan nin mga tigsik ni Aida Cirujales, an libro ni Jun Pesimo, an nobela ni Aldy Manrique, an bagong katipunan nin rawitdawit ni Esting Jacob, asin, kuta man, an sadiri kong mga libro, sarung katipunan nin mga rawitdawit asin katipunan nin mga dula.

An Mga Pag-aadal

Ano an mga nagyayari sa lado nin pag-aadal o research?

Dakul an mga pag-aadal manungod sa Literaturang Bikol kan nakakaaging apat na taon. Kaibahan digdi an Pagsasatubuanan, an undergraduate thesis ni Jason Chancoco na nakasurat sa Tataramong Bikol. An papel ni Lorna Arejola-Billanes na Journey and Discovery in the Narratives of Merlinda Âobis. An pag-aadal ni Prop Judith Salamat manunggod sa kultura asin literaturang Bikol para sa mga magkapirang papel arog kan From Epic to Palate: The Indian Taro in Bikol Literature, History and Culture asin “Lola” as Bicol Babaylan, o an pag-aadal manungod sa pop culture para sa papel na Blogs and Blogging: Towards a Wider Bikol Readership.

Igwa nin pag-aadal na ginibo si Kristian Cordero manungod sa gay writing sa Bikol.`Ini nagresulta nin sarung papel, Ang Danas at Dahas ng Nasa: Isang Pagtingin sa Larawan ng ‘Bakla’ sa mga Akdang Pampanitikan ng Bikol. Pig-adalan man ni Cordero an mga panurat kan National Artist na si Bienvenido Lumbera, na nagin papel man, an Manoy at Manong: Ilang Pagsilip sa Kahalagahang Pampanitikan ni Bienvenido Lumbera sa Kontemporaryong Panitikan ng Bikol, na pigbasa niya sa sarung lecture series sa DLSU.

Padagos na pigpapapusog ni Prop Doods Santos¹¹ an saiyang teorya sa mga papel na Orag bilang Estetikang Bikol asin Enot na Tinagba: Ang Premio Tomas Arejola para sa Literatura sa mga Wikang Bikol, na pigbarasa niya parte kan A.E. Litiatco Professorial Chair Lecture kan DLSU. Naggibo man si Dr. Santos nin pag-aadal manungod sa underground lit kan Bicol-

ini nagresulta kan papel na The Rebel in Bikol Literature. Apwera kan padagos na pagtukdo, pagdadakitaramon, padagos man an pag-aadal na ginigibo niya manungod sa mga kontemporanyong panurat sa Bikol. Igwa siyang bagong papel na pigbasa sa Ateneo kan nakaaging Pebrero, an Alvin B. Yapan: Bricoleur Extraordinaire, na hali sa pag-aadal niya kan mga panurat kan taga-Pili na si Alvin Yapan.

Sarung bareta na hali sa parasurat na si Dr. Orfelina Tuy, na sarung halangkaw na opisyal man kan DepEd Region V, an boot kong iheras saindo: Sarung proyekto kan rehiyonal na opisina kan DepEd, an Teaching Beginning Reading for Children Using the Mother Tonque, an pupunan ngunyan na taon digdi sa Bikol. Ta yaon pa sana sa experimental stage, ini gigibohon nguna sa mga probinsiya kan Cam. Sur, Sorsogon asin Albay, sarung lakdang tanganing matukduan an mga kaakian ta na magbasa, alagad, sa hiling ko, dakulang kadugangan man sa pagpapalutaw kan tataramon ta na pigsisikwal kan sistema nin edukasyon sa satuyang nasyon. An proyekto pupundohan kan Spanish Embassy asin naglalakdang man na magkolekta kan mga Bikol folktales, mga osipon na pan-aki na gagamiton sa mga librong ilalagda kan DepEd para digdi.

Ikakaogma gayud ni Dr. Cyril Conde an baretang ini. Pirang taon na niyang adbokasiya an mapag-aadal an satuyang mga oral narratives o usipon. Siring ki Dr. Santos, igwang theorizing in progress man si Dr. Conde sa saiyang libro, Voice of Silence in Bikol Culure and Literature (Ateneo de Naga University Press, 2008) na magigin dakulang kadungangan sa pagpapasabot kan hiwas asin rarom kan satuyang literatura. Duwang pa-aadal pa, parehong mga disertasyon na pan-MA sa UNC, an makakaambag man, an Mga Nirukit-dukit: Woven Words for Bikol Forty Poems 1999-2006 ni Esting Jacob asin an thesis ni Geraldine Alvina manungod sa mga kontemporaryong rawitdawit sa Bikol.

Boot ko man ibareta saindo an duwang proyekto na kinasisibotan ko ngunyan. Enot, an English Translation Program kan Bienvenido Santos Creative Writing Center (BSCWC) kan DLSU. Ikaduwa, an Tuklas Sining sa Cultural Center of the Philippines. Sa proyekto kan BSCWC, nagpili ako nin tulung osipong Bikol asin anom na rawitdawit- out of a several dozens na pigsurat sa laog kan nakaaging siglo -asin sakuyang pigdadakitaramon ngunyan. An mga panurat na nasambit gigibohong libro kan DLSU, kaibanan kan mga napiling panurat hali sa ibang rona. An ikaduwa, iyo an papel na pig-iipos ko para sa Tuklas Sining. Ini po babasahon ko sa maabot na Septyembre 26, parte kan pan-anibersaryong selebrasyon kan CCP. An Bikol an kasaro-saruing rona an pig-imbitaran sa selebrasyon. Babaretaan ko kamo kun ano an kakaabtan kan duwang proyekto sa maabot na panahon.

Are we better off today? Ano an mga igwa na kita? Ano an mga mayo pa?

Mayo man nin kategorya para sa Bikol sa Palanca awards, igwa man kita nin Premio Tomas Arejola¹² para sa Literaturang Bikolnon tanganing magtao nin pagmidbid sa mararay na panurat igdi satuya. Sadit sanang gayu an kuwartang nagaganahan digdi alagad dai maghandal, baka lamang magdakula man ini sa maabot na panahon.

Nagpoon sa duwa sanang kategorya (rawitdawit asin osipon sa taong 2004, osipon asin halipot na dula na pan-aki sa taong 2005), an Premio igwa na ini nin pitong kategorya ngunyan, asin, instrumental man gayud sa pagpapalakbang kan corpus kan satuyang literatura. Duwang nobela, onseng bagong osipon, pitong bagong saysay, sampulong bagong osipon na pan-aki, duwang halipot na dula na pan-aki, asin biente-unong katipunan nin mga rawitdawit an pigmidbid kan Premio Arejola sa laog kan apat na taon.

Ini po an mga nanggana sa Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon:

2004—Kristian Cordero (rawitdawit) asin kan Rizaldy Manrique (osipon)

2005—Frank Penones, Sonny Sendon asin Jose Jason Chancoco para osipon na pan-aki/ Jose Jason Chancoco para sa halipot na dula (honorable mention)

2006—Carlos Aureus (nobela), Adrian Remodo (saysay), Jimpol Borlagdan (rawitdawit), Nestor Alagbate (osion na pan-aki), Edgar Ramores (osipon), Parasurat kan Taon: Edgar Ramores

2007—Victor Dennis Nierva asin Jimple Borlagdan (rawitdawit), Judith Balares-Salamat (saysay), Marissa Casillan (osipon-honorable mention), Parasurat kan Taon: Judith Balares-Salamat

An mga ginawadan kan Masirang na Bituoon kan Kabikolan o Lifetime Achievement Award:

2004—Prop. Maria Lilia F. Realubit, PhD

2005—Luis Cabalquinto asin Gode Calleja

2006—Liberato “Levi” S. Aureus asin Luis Dato

2007—Abdon M. Balde, Jr. asin Leonor Rojano Dy-Liacco

Ano pa an igwa na kita? Igwa na kita nin writers’ workshop, an Juliana Arejola-Fajardo¹³ Workshop sa Pagsurat-Bikol, na ginigibo sa Pili. Lagpas sisentang fellowship grants na an naitao kaini puon kan taong 2003. An workshop igwa nin sarung tree-planting activity, an Nagtanom Ako nin Pili sa Banwaan nin Pili. An mga puon nin pili, puon nin kahoy na indigenous sa satuyang rona, tinatanom sa ngaran asin onra kan satuyang mga parasurat. Igwang taon na pigdedicate an mga puon ki Frank Penones. Igwang taon na ki Prop Doods Santos. Igwang taon, ki Prop Lily Realubit, ki Direktora Orfelina Tuy, ki Fr. James O’Brien, SJ pigdedicate an mga puon. (Trivia: An Premio Tomas asin Juliana Workshop ginawadan kan Siyudad nin Naga nin Mayoral Recognition Award kan sarung taon.)

Huli gayud sa sayud-sayud na klimang pangkultural na igwa ngunyan, dakul sa mga parasurat ta an nakabalyo (giraray, siring kan mga Israelita) asin nanggana sa mga pan-nasyonal na pakontes. Tuguti ako na basahon saindo an listahan kan mga premyong naganahan kan mga Bikolanong parasurat sa luwas kan rona kan nakaaging apat na taon. Gibohon ta ining alphabetical tanganing mayo kita nin problema sa billing:

Abdon Balde,Jr.—nanggana kan Juan C. Laya Prize for Best Novel kan 2004 para sa librong, Hunyango sa Bato

Adrian Remodo—nanggana an saiyang akademikong papel manungod sa tataramong Miskol sa Sawikaan: Salita ng Taon Conference kan 2007

Alvin Yapan—Jaime Laya Award for Best Fiction in the Vernacular para sa saiyang librong, Sa Sandali ng Mata; Best Short Film para an saiyang halipot na digi film na Rolyo sa Cinemalaya, parehong kan 2007

Azucena Grajo Uranza—nanggana nin Jaime Laya Award for Best Fiction sa National Book Award kan 2005

Carlos Arejola—nanggana nin 3^rd Prize sa kategoryang screenplay kan Palanca Awards kan 2006

Estelito Jacob—Honorable Mention sa Gawad Collantes asin 3^rd Prize sa Homelife Poetry Contest, parehong kan 2007

Frank Penones—nanggana kan James D. Phelan Literary Award sa San Jose State University sa California para sa saiyang mga rawitdawit sa Ingles

Honesto Pesimo, Jr.—1^st Prize sa Homelife Poetry Contest kan 2006, Ikalawang Gantimpala sa Gawad Surian sa Tula-Gantimpalang Collantes kan 2007

Jose Jason Chancoco—2^nd Prize sa Gawad Collantes kan 2005, Honorable Mention kan 2007, ginawadan kan KWF kan prestihiyosong Gawad Soc Rodrigo, 1^stPrize sa Homelife Poetry Contest man kan 2007

Kristian Cordero—1^st Prize sa Homelife Poetry Contest kan 2004; Madrigal First Book Award kan 2006; 2^ndPrize sa kategoryang Fiction Filipino sa Palanca Awards sa 2006; 2^nd Prize sa Homelife kan 2007, gagawadan nin Writer’s Prize kan NCCA sa maabot na Hulyo 25

Lorna A. Billanes—Honorable Mention sa PBBY-Salanga Writers Prize kan 2006

Luis Cabalquinto—1^st Prize sa English caregory kan Homelife Poetry Contest kan 2007

Marne Kilates—Best Translation Award para an saiyang dakitaramon kan Librong, Gagamba sa Uhay ni Rogelio Mangahas sa National Book Award 2007

Maryann Moll—3^rd Prize sa kategoryang English Fiction sa Palanca Awards kan 2005

Sonny Sendon—Honorable Mention sa Poetry category kan Maningning Miclat Literary Awards kan 2007

Willy Prilles—nanggana sa online na pakontes kan Komisyon sa Wikang Filipino para sa saysay sa Filipino

Are we better off today?

Dawa mayo pa nin darakulang bookstore chain igdi satuya, yaon man an St. Paul’sBook Center, Giringiting, Bookshop, an mga saradit na tindahan nin libro na nagpapabakal kan mga libro ta. Yaon an Roco Library, an Legazpi Library, an Museo de Caceres, an Madrigal Center – na mga nagpapabakal, minsan, nangduduhol pa kan mga libro ta sa mga bisita ninda.

Dawa siring, gabos sa mga darakulang tindahan nin school supplies sa laog kan mga malls na nagtitinda man nin mga libro, igwa nin mga librong Pilipino, iyo, alagad mayong mga libro na nakasurat sa Bikol.

Dakul na proyekto an pigpunan kan nakaaging apat na taon. Magkapirang mga bagong kaburonyugan an nabilog, arog baga kan Sumaro Bikol. Bikolista. Rehistrado na sa SEC asin dakul an mga boot gibohon.

Dakul man an mga nagin kasiribotan na pankultural sa laog kan mga eskwelahan. Siring kan dati, mga paratukdo an nagpuon-puon. Si Jazmin Llana an nagpuon kan Supay sa Aquainas. Mga paratukdo man kan Aquinas an pagpapadalagan kan Rokyaw, sarung pagtiripon-tipon na pankultural duman kun enot na semana kan Pebrero. Si Esting Jacob an nagpuon asin padagos na nagtutulod kan Ratsasada: Sarong Hapon nin Rawitdawit sa UNC. Inisyatiba man niya an Pabasang Berso kan nag-igdi si lit class ni Dr Santos sa grad school kan DLSU. Sarung paratukdo man, si Vic Nierva, an nagpuon-puon kan Sarung Banggi: Poetry Reading sa Conspiracy Bar sa Visayas Avenue, Quezon City. Kan Disyembre taong 2006, nagfundraising pa sinda para sa mga biktima kan Bagyong Reming. Mga paratukdo man an nakaisip, nagtutulod asin nagpapadalagan kan mga pakontes sa oration asin declamation sa Tataramong Sorsoganon sa Kasanggayahan Festival sa Bulan asin sa Butanding Festival sa Donsol. Kanugon na dai na nasundan si pakontes nin rawitdawit, tigsik asin osipon kan DepEd Camarines Sur. Piggibo idtu sa Kaogma Festival kan taong 2006 asin magayon kuta na magibo giraray ta, siring kan mga pakontes sa Sorsogon, para idtu sa mga estudyante nin elementarya asin sekondarya.

An padagos na kasiribotan bako sana sa laog kan akademya. Padagos an mga proyekto kan Sorsogon Heritage Society. Nagka-igwa nin pakontes sa pagpipinta asin pagdidibuho an Minalabac Cultural Society manunggod ki Kulakog, an higante sa usipong Bikol. Nakalibro na an lyrics asin musika kanDotoc ki San Felipe-Santiago asin San Felipe Compra y Santiago Paga¹⁴, sarung porma nin pagpangadiye na inaawit sa Minalabac kun Pista kan Tumatarok. An Tumatarok saro sa pinakadaan na religious festival sa Simbahang Katolika sa Bicol. Importante an pagsasalibro na ini ni Fr. Lorenzo Jarcia III ta an pabayle na dotoc sa Minalabac daing kapades sain man sa Pilipinas.

Sa lambang pagpupuli niya, pigtitiripon ni Gode Calleja an mga librong Bikol para sa sarung book fair, an Ani: Book Harvest duman sa Museo kan Legaspi. Nagkaigwa nin Bicol Writers’ Night sa Lolo’s Bar kan 2006, pinadrinohan kan OragonRep.com. Nakaduwang beses na an Kantaramon na pinadrinohan kan Kabulig Bikol, si saro ngani sa Plaza Quezon pa. Igwa nin pagbasa nin mga rawitdawit sa mga exhibit ni Pancho Alvarez, sarung hoben na pintor na nag-aadal nin political science sa Ateneo de Manila, arog kaidtung pagbasang nadumanan ko sa AMF o ArtsMusicFood sa San Felipe ini sanang nakaaging Abril. Igwa man nin siring na pagbasa sa Pagtanyaog asin sa Orag-Orag, duwang konsiyerto nin mga awit na Bikol asin sadiring komposo kan ABKAT sa Tabaco.

Napaupak kita sa pag-Bikol sa Miss Bicolandia kan nakaaging Septyembre. Napaupak kita sa Arts in the Heart of Bikol, giraray kaisipan ni Kgwd. Bernadette Roco. Nagtatanaw kita sa mga lakdang ni Vice-Mayor Gabby Bordado asin ni Kgwd. Nathan Sergio asin sa iba pang mga patron kan Kulturang Bikolnon sa konseho kan Naga. An Naga City Investment Board nagpadrino nin sarung workshop manungod sa pagsurat nin screenplay para sa film animation. Malinaw tang nahihiling an adbokasiya kan Raul Roco Library (dating Naga City Library) sa padagos na pagpapalakbang kaini kan saindang Bikoliana asin Filipiniana, sa mga serye nin lektura na pinapadrinohan kaini. Sa sarung lektura kan 2006, sarung National Artist for Literature pa, si Dr. Bienvenido Lumbera, an nag-igdi asin nagtaram.

Apwera ki Dr. Lumbera, nag-igdi man an National Artist for Literature na si F. Sionil Jose, kan nakaaging Pebrero para sa Pagpugay sa Pambansang Alagad ng Sining. Labi-labi an nagiginibo kan mga arog kaidtung pagbisita tanganing mapaorog si sinasabi kong klima na pankultural na klima na minamawot ko, bilang representante kan NCLA, na paorogon pa: padagos na ipabisto an satuyang mga parasurat, gamiton an popular media sa lakdang na ini, ibalangibog an panurat Bikol asin pagnominate digdi sa mga gawad o awards, to win wider adherence for Bikol writing, sabi ngani kaiyan sa Ingles, tanganing orog na dakul an mag-anduyog, magbasa, magbabakal kan mga librong Bikol. Tulo sa mga libro ta an pignominate sa National Book Award ngunyan na taon. Sarung beteranong parasurat, sarung paratukdo asin sarung kaburunyogan na nagtutulod kan literatura an pignominate sa Gawad Balagtas kan Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL).

Bilang Pagsuma, boot ko na iheras saindo an mga survey na ginibo kan National Book Development Board—mabalos sa direktora kaini na si Atty. Andrea Pasion-Flores para sa pinadara niyang kopya kan survey result—enot, kan taong 2003 asin an ikaduwa, kan nakaagi sanang taon. An duwang survey pareho nagmamawot maaraman an ugali sa pagbasa o reading habit kan mga Pilipino, halimbawa: kun ano an boot niyang basahon, kun binabakal o nanunubli sana siya kan libro na saiyang pigbabasa, kun anong tataramon an boot niyang basahon, asin iba pa.

Kan 2003¹⁵, hinapot an mga respondent, Anong wika po ninyo gustong magbasa ng mga librong hindi pang-eskwela? Isang sagot lamang po. Mayo an tataramong Bikol sa mga simbag kan respondents. Nadaog pa kan Arabik na igwanin 2 %.

Hinapot giraray ini sa survey kan taong 2007¹⁶. Alagad ngunyan, iba na an sinasabi kan mga numero: 1 % kan mga respondents nagsimbag: Sa Bikol ko gustong magbasa. Garo sadit ini kun iisipon alagad giromdoma na 1% ini kan 9 million, boot sabihon 90,000 an boot na magbasa sa tataramon ta.

Igwang pwedeng magsabing, 1 %? Saditon man! Igwang pwedeng magsabing, 1%? Improvement! An punto ko, ini: Dawa dakul-dakul naman an satong naginibo bilang sarung sektor, dakul pa an pwede tang gibohon, dakul pa an kaipuhan tang gibohon. There is still room for improvement

Pwedeng magpoetry-reading giraray kita sa Lolo’s Bar o Coco Cafe. O pwede man sa Gawad Kalinga na, duman sa sadan, sa parada nin tricycle o padyakan (Tano ta dai?) tanganing mapunan ta na an pakikipag-dialoque sainda.

Pwedeng magbali kita sa mga kaburunyugan o magmukna nin iba pang mga kaburunyugan. O pwede man na dai.

Pwedeng itukdo ta an satuyang literatura sa saiyang kabilogan, sinasalinguy si mga ariwaga asin patukod, si mga usipon- na dai nakasurat, kundi tinataram sana- kan mga kahimanwa ta sa pwera-pwera. O pwedeng dai man.

Pwede na sa satuyang pagtukdo nin English (ta kadaklan satuya digdi nagtutukdo kan tataramon na iyan), pinapasabot ta sa satuyang mga estudyante an pagmakulog sa sadiri tang tataramon, pinapasabot na bakong maluya o inperyor an Bikol sa English. O pwede man na dai na.

Pwede man na kita mismo an maghanap nin mga paagi, manudan, halimbawa, kung pano idudulok an satuyang mga proyekto sa mga ahensiya nin gobyerno arog baga kan NCCA. O pwede man halaton ta na sana na gibohon ini kan iba para satuya.

Pwedeng idakitaramon ta na an satuyang mga panurat. Orog na dakul mananggad an makakasabot satuya kun gibohon ta iyan. O pwede man na bayai sana nguna na yaon ini sa Bikol, ilagda sa Bikol, eenoton na digdi nguna kita mamidbiran, bakalon, basahon, tanganing makabilog man kita nin sarung rona na nagbabsa nin mga libro sa sadiri tang tataramon. Sa pagtubod ko, sa puntong ini kan literatura ta, an dapat tang enoton mayong iba kundi an mga parabasa digdi mismo satuya. Orog tang mapapalakop an panurat Bikol kun sinda an enot na makaaram asin mag-anduyog kan satuyang mga pigsusurat.

To what do you attribute the resurgence of Bikol writing? Hapot ini sakuya kan propesor asin parasurat na si Joey Baquiran kan huri akong magduman sa Likhaan, an creative writing institute sa UP Diliman, kan nakaaging Marso.

Dakul, simbag ko, an mahihigos na parasurat duman samuya. Mahihigos kami ta kadakul pa an kaipuhan gibohon. Kadakul pang pwedeng gibohon.

Kun an man an madesisyunan tang gibuhon pagkatapos sa kumperensiyang ini, totoo lugod na makaambag idtu sa pagpapalakop ta kan satuyang Tataramon asin Literatura, nakaambag man lugod sa pagpapapusog ta kan satuyang rona asin nasyon. Marhay na aldaw asin Diyos mabalos po saindo gabos!

Notes

1. Kabulig Bikol, sarung kaburonyogan nin mga parasurat sa Kabikolan

2. Concept paper kan Pagsurat Bikolnon, 2000, Aquinas University, Legazpi City

3. Paz Verdades M. Santos, Literatura sa Wikang Bikol sa Panahon ng Call Center at Caregiver, 2004

4. Butch Dalisay, Penman, The Philippine Star, Mar 17, 2008: “…and today there are a number of literary blogs devoted to the resurgence (italics mine) of writing in Bikol…”

5. Marne Kilates, 12th Issue, Pano an Dulay/ The Jar is Full A Bikol Poets Folio: “It should be nice to talk about the evident renaissance (italics mine) of Bikol writing…”

6. Si Francia Sales, bareta ko, naglaog sa kumbento tanganing magmadre. Si Jerico Rebadeo nagluwas na sa seminaryo. Kan huri ko siyang nakaulay, sibot siya ta nag-aapply sa call center. Si Noel Dorente nagresign na sa Aquainas asin yaon na sa Manila. Dai ko aram kun nag-enrol na giraray o naggraduate na si Eurely Arroyo sa UNEP. Si Janet Fabay nagtutukdo nin Philippine Lit sa NCF asin nangako sakuya na masurat na man sa Bikol. Sinda Michelle Bayos asin Rod Boquiron pareho nang nag-graduate sa CSSAC asin nagtatrabaho na man sa Manila. Parating kulang an oras sa pagsurat, text sakuya.

7. Lily Rose R. Tope, The Chinese Margin in Philippine Literature (Philippine Postcolonial Studies, UP Press, 2004): Philippine Chinese Literature is defined as “the body of written work published by the Philippine Chinese writers in whatever genre…and in whatever language (Chinese, English, Filipino) whose subject matter can be about the Philippines and Philippine culture and society, about China and things Chinese or about the Philippine Chinese community.”

8. Tulong rawitdawit ni Carlo Arejola asin sarung rawitdawit ni Jason Chancoco sa Ani 31 (2005); sarung hapilot na dula ni Carlo Arejola, tulong rawitdawit ni Jason Chancoco asin duwa ni Vic Nierva sa Ani 33 (2007), parehong pig-edit ni Herminio Beltran.

9. Piglilimbag kan Fray Luis de Leon Creative Writing Center, University of San Agustin.

10. An mga nasabing papel pigbasa ni Dr. Judith Salamat sa mga kumperensiya asin mga symposium duman sa Manila, Rhode Island, USA asin sa Thailand kaining nakaaging apat na taon. Sarung dakulang ambag man sa pag-adal kan literatura an saiyang MA (Honours) thesis sa University of Wollongong sa New South Wales, Australia na Gender Relationships in the Fiction of Bienvenido N. Santos (1992).

11. Si Dr. Doods Santos an proponent kan LIHIP (Literary History of the Philippines) Program kan DLSU, an kagsurat kanAn Maanghang at Matamis na Literaturang Bikol.

12. Si Tomas Arejola, nag-aadal sa Espanya kan panahon kan rebolusyon laban sa Kastila, propagandisata, manunurat, nagin tagapamayo kan La Liga Filipina sa Espanya

13. Si Juliana Arejola-Fajardo, nabotohan na magin Vice-Mayor kan Pili kan 1949, an kaenot-enoting babaye na nagkapuwesto sa konseho munisipal kan nasabing banwaan, an nagbukas kan puwertahan tanganing makalaog an mga kababayehan sa pulitika asin serbisyo publiko duman.

14. Alejandro Roces, Bikol Fiestas, Tumatarok ni San Felipe-Santiago, San Felipe Compra y Santiago Paga, Readings on Bikol Culuture, unpublished transcript, 1990, 11th National Conference on Local History, Naga City

15. NBDB Readership Survey of 2003, National Book Development Board, 2003.

16. NBDB Readership Survey of 2007, National Book Development Board, 2007. Dawa igwang 1% na nagluwas sa survey, dai nakabali an Tataramong Bikol sa “top 7 languages read by respondents” na Tagalog, English, Cebuanao, Bisaya, Ilocano, Arabic asin Ilonggo. An pitong ini man an “top languages preferred by the respondents in their choice of reading materials”.

(Pigbasa sa Pagtukdo-Pagsurat Bikolnon 2008: A Teacher-Writers' Conference kan Hulyo 2, 2008 sa S.T. Annex Auditorium kan Naga College Foundation, Siyudad nin Naga.)

Si Carlos A. Aréjola an presenteng representative kan Souther Luzon (kabali na an Bikol) sa National Committee on Literary Arts. Siya man an convenor kan Juliana Aréjola Fajardo Workshop sa Pagsurat Bikol asin namamahala kan Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon. Siya premyadong parasurat na ginawadan na kan prestihiyosong Don Carlos Palanca Memorial Award for Literature para sa saiyang pasaling pang-entablado. Paluwason an saiyang libro nin mga dula na may titulong "Sayod kong Sasabihon."

Bikol literature in the Philippines

2008-07-03T19:25:00.001+08:00

by Dr. Maria Lilia F. Realubit

from the website of the National Commission for Culture and the Arts (NCCA)

BIKOL IS THE LANGUAGE of almost 5 million people in the provinces of Albay, Camarines Norte, Camarines Sur, Catanduanes, Masbate and Sorsogon that constitute the Bikol Region. The Bikol people have a writing tradition with roots in its ancient folkways. Still extant are charm verses exploiting the possibilities of words in folk poems and narratives with mythical content, and bound with early historical fragments which form part of the people's lives.

Colonization stifled native writing, however. Only after about two centuries later did the people begin to write poems and plays adapted from Biblical stories — this time in the Spanish writing system. These dramatic tropes were street presentations during May festivals, Christmas, Easter and Lent. In 1890, the first Bikol newspaper An Parabareta (the Newsman) was published by Mariano Perfecto, who also established the first printing press. Imprenta de Nuestra Señora de Peñafrancia. In the midst of numerous devotionals and religious poems, there appeared two protest plays — "An Pagguiao kan mga pastores can pagcamondag ni Jesus duman sa portal sa belen" (The awakening of the shepherds of Jesus birth) by Mariano Perfecto and "Comedia na dapit sa Dios o magna cahayagan can pagcamondag ni Jesus" (A play about God or matters concerning the birth of Jesus). The first play says that the people accepted the faith but not the Spaniards; the second tries to localize the character Mary, humanize Herodes and make the coronation of Mary an occasion of revelry through two comic characters.

Corridos or metrical romances became the main reading fare for many years. Translation from Spanish to Bikol were eagerly awaited that writers switched to translating for the money it brought them. In time, Bikol corridos were written. The most popular was Mag-amang Pobre (The Poor Father and Son).

The comedia or moro-moro stayed for a long time. Almost every town boasted of a comedia writer and a theater group. The lavish and pompus comedia that Juan Alvarez Guerra saw in the 1880s in Albay has been so well described. Count on the Bikol to write protest comedias — Comedia ni Hadeng Grimaldo sa Reinong Irlanda by Sabas Armenta and Drama en Comedia de la Vida Conde Urbano by Juan Miraflor. The first is a deviation from the Moro as villain theme; the second advocated democracy and favors electing town leaders.

The Commonwealth Period were years of poetic and dramatic productivity. The zarzuela did not escape the Bikol's questioning bent. Asisclo Jimenez's Pagkamoot sa Banuang Tinoboan (Love for the Native Land) demonstrated that national change can be affected through armed revolt. Jimenez wrote 25 other zarzuelas in varying themes, mostly social criticism. Crowds would attend the presentations.

By the mid-thirties, shorter plays became the fashion. The new themes were poor vs. rich, laziness vs. hard work and Rizal and nationalism. Outstanding was Anti Cristo by Justino Nuyda who wrote of the inevitable conflict between individual morality and material comfort. This play is still presented today in schools in the region.

The rawitdawit or narrative poem was a vehicle of social and political criticism. Personal poems were most plentiful. The period also produced about twenty translations of Jose Rizal's Mi Ultimo Adios to Bikol. Four poets and their works stand out: Manuel Fuentebella's An Pana (The Arrow), Clemente Alejandria's Pagaroanggoyong (Perseverance), Eustaquio Dino's Balosbalos Sana (Retribution) and Mariano Goyena's Hare...Dali (No...Don't). Great sensitivity and exquisite images are marks of these poems, reaching up to lyricism.

The Post-War Period was unproductive. It was the Cathedral Players of the Ateneo de Naga that sparked the cultural scene. The students led by Rev. James Reuter, SJ translated english plays into Bikol and delighted the Naga folks with Sunday presentations at the plaza kiosk. In the rural towns they played in church patios and plazas. If post-war writing was not as significant, the Bikol milieu was not encouraging either. The stories and novels written in the fifties were insipid and mere narrations; the novels fantastic and improbable. Writing in the Rainbow journal were largely cerebral and critical of politics, church and society. It was the people's interest in the folk story, Ibalon, that inspired two musicals the Handyong written and presented by Orfelina Tuy and Fe Ico, and Ibalon Opereta written by Jose Calleja Reyes.

Contemporary writing has just began to burst with creative energy. The writers now possess the courage to deal with big themes. It began with Francisco Penones, Jr. who sounded a clarion call in his poem An Opon sa Ibalon: Kan mahale an Maskara (The Board in Ibalon When Unmasked). Society, he declared, is the boar that brought hunger and poverty to the land. For this poem, Penones received a CCP award. Merlinda C. Bobis in a masterly poetic drama titled Daragang Magayon (Beautiful Maiden) overturns the passive maiden in the legend and makes her decisive to do her part in changing society. In her poems, Bobis subtly presents an idealism associated with remembering one's childhood, each of them a strong and evocative protrait only thoughtful, sensitive poet can create. For this, she merited a Palanca award. Carlos O. Aureus weaves together theology and philosophy to present Bikol values and a panorama of Bikol scenes. In ten well-written stories, a novel and a play, he wins the coveted Palanca, CCP, Free Press and Graphic literary awards. The young literary fictionists, Marco Lopez, Alvin Yaban, Ulysses P. Aureus and Lorenzo D. Paran III are searches for self, identity and nation.

The seasoned writers include Luis Cabalquinto, Gode Calleja and Rudy Alano. The young writers are Home Life magazine winners Angelica Gonzales, Honesto Pesimo, Jazmin Llana, Victor Velasco, Nino Manaog, Xavier Olin and Cynthia Buiza. Emelina G. Regis has a Palanca Award for her environmental play Dalawang Mukha ng Kagubatan (Two Faces of the Forest). Barbara Barquez Ricafrente writes poems and paints with rage. She is the first novel awardee of the U.P. Creative Writing Center.

The Bikolano can write memorable and significant pieces. The native literary tradition has been resurrected and kept. How to make the people aware and how to make them read as well and how to multiply these writings so they can be disseminated have to be resolved.

Maria Lilia F. Realubit is the recipient of the national award "Alagad ni Balagtas" by the Unyon ng Mga Manunulat sa Pilipinas and is a National Book Awardee (1987) for her book "Philippine Drama: Twelve Plays in Six Regional Languages". She wrote the first book on Bikol history and literature: "Bikols of the Philippines." She teaches English and Comparative Literature at the University of the Philippines.

Peregrino sa Cambodia

2008-07-03T13:46:00.003+08:00

ni Kristian Sendon Cordero

Kun nakadigdi kuta si Pablo Neruda,
dai siya maagagha kun tano pigtatago
kan mga kahoy an saindang mga ugat
na digdi iyong nakakupot sa templong midbid na
sa pangaran na Tom Raider, an pelikula ni Angelina.
Masuruka kuta gayod si Sarte sagkod na mapano
kan saiyang suka an kinaban nin huli ta digdi
an ugat kan kahoy mas dakula, mas buhay
kisa sa mga sanga. Daing mga bunga
alagad mati an sustansya na nag-aagi
sa saindang pusog na lawas.
Bako lamang duwang pandok ni Janus an yaon—
Digdi, apat na pandok an yaon sa Bayon,
magkatarangod, nakahiling sa gabos na direksyon
asin an pakangirit kan mahib’og na ngabil, mas masikreto,
mas misteryoso pa sa Mona Lisa ni Da Vinci.
Kun an pararawit-dawit na si Rilke nakaigdi asin nahiling
ining mga purutol, tiripak-tipak na Buddha na nakatukaw
sa naga, an pitong payong halas nin kadunongan:
Ano na daw an sasabihon niya sa gurang na hawak ni Apollo,
hahagadon niya pa daw an pagbago nin buhay?

Ngonyan, ako an yaon digdi, parasurat, paratukdo gikan Bikol,
duman sa rehiyon na an pangaran kan bagyo, litanya
asin kan bulkan na dai dapat pangaranan, kan tabios asin butanding,
nagpauran, nagpasaldang sinansan, sinakat an mga gapo,
hiniling, naglaog sa mga templo na nag-oosip
kan mga panahon nin paggaba asin pagtudok,
nin giyera asin katoninongan kan daan na emperyo.
Sa tahaw kan rinibong turista, kan mga retratista
pinili kong maging peregrino, kaolayon an mga aking paratinda
nin kun ano-ano asin magdangog sa kansyon kan mga putol
an bitis, kirit an mata, sa dai kumpleto an mga murong nagtutugtog
sa lambang pag-agi mi palaog sa saindang mga templo.
Sinda an mga bagong angkor, naghahangos, buhay, nakikilaban
sa manlain-lain na pandok nin kapagtiosan asin pagkaoripon
sinda na an mga magurang, tugang, katuod asin apoon
yaon sa museo kan tinaraytay na manlain-lain na bomba asin bungo.

Kristian Sendon Cordero writes in Bikol, Rinconada, and Tagalog. He is an award-winning writer, having received Homelife Literary Awards, Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikol, Madrigal-Gonzalez Best First Book Award, Carlos Palanca Memorial Award of Philippine Literature, and the recent NCCA Writers' Prize. He has three books of poetry: Mga Tulang Tulala, Santigwar, and Pusuanon.

Orag as Bikol virtue

2008-07-03T12:58:00.002+08:00

by Danilo M. Gerona

At the height of the frenzied preparation for the Golden Jubilee of the Ateneo in 1990, an alumnus proudly strutted in the corridors of the Santos Hall wearing a batch T-shirt which bore this catchy print: “Ini an oragon. Arogon an oragon.” A group of naughty high school kids who saw the prints on the T-shirt gave a funny and, in some sense, an insulting remark: “Ini an oragon. Arogon an oragon. Oragan an oragon.” The remark was apparently amusing to one familiar with the Bikol language. For one, the remark sustains the rhyme: Ini an oragon. Arogon an oragon. Oragan an oragon. But other than the poetics it engendered, its rhyme and rhythm, the linguistic gymnastic has created a curious problematic not only in Bikol linguistics but likewise in Bikol cultural psychology. The juxtapositioning of the words oragon, arogon, oragan reveals the Bikolanos’ profound semantic diversity and cultural ambiguity which centers on the word orag. For the one wearing the printed T-shirt, the word oragon has a positive signification and one who is oragon should be emulated, thus he should be arogon or imitated. But from the remark of the kids, an oragon draws aggresion, hence the semantic transactions it built up and the larger epistemological implications this amusing play of words entailed, this nevertheless, paved the way for an incisive analysis of the word oragon and its possible philosophical implications which could unravel the underlying cultural world view of the Bikolanos.

Among the Bikolanos the myriad attitudes and interpretations, oftentimes divergent and conflicting, which the word orag inspires, seems to point to the large semantic cosmos occupied by the word in the Bikolano consciousnes. Hence, many have been fascinated by the word that it recently became the most popular word which describes the Bikolanos, oragon. Attempts to draw into the surface the intriguing meaning or origin of this word have been made but nothing academically substantive has come out of these. One popular theory was that the word could have come from the name of a Spanish province of Aragon. It was said that the Bikolanos manifested behaviors similar to the men of Aragon who were vain and adventurous. But interestingly, the word oragon evidently antedated the advent of the Spaniards from whom the supposed Aragon word could have come. Hence, this theory hardly possesses any merit.

Orag in the Religious Texts: The Colonialist Discourse

Both the words oragon and oragan emanate from the base word orag. The late 16th century Lisboa dictionary composed by Fray Marcos de Lisboa, the pioneering Franciscan missionary lexicographer of the region, defined orag as “deshonestidad o lujuria," dishonesty or lustfulness. Then side by side with the entry, Lisboa mentioned the word “Maorag – persona deshonesta o lujuriosa,” a dishonest person or lustful person. In the 1684 collected sermons of Fray Pedro de Avila, parish priest of Canaman in the late 17th century, he spoke of ooragon to refer to prostitues, “magna babaye na magna maooragon na dain ybang catongdan cundi an pagpabacal baga nin saindang magna hauac sa magna boot nin magcasala sainda.” In the Catecismo de la Doctrina Cristiana of Fray Domingo Martinez composed in the early decades of the 18th century, the word orag was classified as one of the seven cardinal sins. The catechism asked:

H: Pira asin arin an magna nagnognorog na casalan?
S: An nagnognorog na casalan pito:

1. An pagpaabao-abao
2. An pagcamaimot
3. An pagcaorag
4. An pagcamaangoton
5. An pagcapaslo
6. An pagcamaorihon
7. An pagcahogac sa marhay na guibo.

The sexual implications of the term were made more evident in the Martinez catechism when he pointed out that the opposite of the vice of orag is kabinian. Nevertheless, despite the divergent usages and meanings of the word orag or oragon, all these religious texts bore one common impression, the word signified an immoral act, it is sinful.

The Bikol Maguinoo as Oragon

The preponderance of the employment of the word orag in religious texts, such as in the sermones, in the explicaciones de catecismo, and in the vocabularios composed by the Spanish missionaries, showed the apparent discursive element in the appropriation of this term. Remarkably, the appropriation of the term was generally associated with the missionaries’ assaults on the members of the ruling elite or the principales, commonly known in the native society as the maguinoo. To understand how the concept of orag evolved as a discourse, an incursion to the pre-colonial social system seems necessary.

For the Spanish friars, the maguinoo class constituted as the bulwark of colonial resistance. Since the dato or the village chieftain belonged to the maguinoo class, this class was therefore held as the repository of powers, both natural and supernatural. Natural because they possessed what Foucault refers to as the instruments of power, such as women, gold, land and slaves. But the acquisition of these possessions was merely the material confirmation of their more important powers, the supernatural or mystical powers. Contrary to popular belief in Philippine pre-history, the pre-colonial dato did not receive his political office merely on the basis of inheritance, but, likewise, he received such office because of some qualities which set him apart from the rest. One of these qualities was bravery. Lisboa mentioned of some men in ancient Bikol whom the natives referrred to as bathalaan. The bathalaan, which literally means men who possessed bathala, were believed to be invulnerable to any harmful instruments. According to this belief, the possession of such gift, however, was never gratuitous. He should be a man possessing unusual courage. This explains why stories regarding acquisitions of anting-anting were always involving the test of courage, as one had to wrestle his anting-anting from a monster, a giant, or any fearsome strange creatures. The possessor of anting-anting was also required to undergo a periodic ritual called lubos to recharge his powers. The ritual of lubos, which was carried out in the recesses of the forest or deep into the inacessible portion of the cave, was not a form of spiritual retreat but as a continuing test of one’s courage, as he would be exposed to many unheard or unseen creatures found in these places. Hence, the man worthy of anting-anting or the power of bathala was the one who has enormous willpower, panong boot, one who is full of boot or one who is ma-boot. It should be pointed out that the belief in such men, whom an American scholar referred to as “men of prowess”, was somewhat strong in Southeast Asia.

The most conspicuous proof of their courage or their power was displayed in the arena of battles. In their pangayaw or raiding expeditions which they led, they were regarded as icons of invulnerability. Since they were invulnerable, they were feared by their enemies and looked upon among their villagers as their local heroes. Their exploits immortalized through their tattoos, they enjoyed the privilege of wearing a specific colored potong, a badge of courage, which revealed their social status in their respective village. Generally, they were the ones who received the greatest booty in their raiding expeditions, women. Some of the more renowned chieftains of Bikol were famed for their numerous wives whom they acquired by way of their inter-village raids. This practice apparently gave birth to polygamy and to other forms of sexual promiscuity among the male elite. This unusually liberal attitude toward sex among the native elite stemmed from the belief that sexual prowess constituted as another important attribute of a possessor of supernatural power. This was probably the reason why a possessor of anting-anting was sometimes referred to as “may kabatiran” or “may kaoragan”. As late as the second world war, most of those regarded as possessors of anting-anting became guerilla leaders and most guerilla leaders were likewise suspected as possessors of anting-anting. Remarkably, many of them earned their notoriety for womanizing.

Since the power of the maguinoo class rested on this particular ideology that the Spanish friars regarded as mere superstitious nonsense, the missionaries directed their vigorous discursive assault to this social class. One of their means to denigrate this social class was to suppress any display of social prestige which could sustain the hegemony of this class to the rest of the native populace. The missionaries suppressed the performance of the ritual of arang to the deceased maguinoo. Performed by a group of hired professional women weepers called para-arang, this ritual was a mournful chanting of the maguinoos’ lifetime kaoragan or achievement. From this ritual evolved the pasyon which was chanted to mourn the death but extol the virtues of whom they considered as the epitome of virtue, the true maguinoo, Christ. In exchange for the sexual incontinence or the orag of the maguinoo, the friars preached abstinence and mortification. In the Martinez catechism, the friar placed the opposite of orag as kabinian or modesty. The maboot, full of boot, the courageous of the pre-colonial times was replaced by the maboot of the Spanish regime who was kind and obedient. They deprived the maguinoo of their honorific title of Cagurangnan and reserved the title only to the heavenly family of Christ and the Virgin mother, hence, The Hail Mary was translated Tara Cagurangnan Maria. Indeed, the Spanish missionaries succeeded in deconstructing the maguinoo who was the oragon and transformed him into the outwardly pious maguinoo gentleman. The 16th Century maguinoong oragon became the maguinoong bastos in the religious discourse. Thus, as a result of this onslaught of colonialism, the word oragon assumed a very unsavory meaning, especially among the more pious and religious Bikolanos.

The Revival of Oragon

Throughout the Spanish period and until recently, the word was considered vulgar, and its user supposedly reflects his lowly social background and his poor moral orientation. Thus, the circulation of the word was greatly restricted in social intercourse and was almost suppressed in any formal linguistic transaction. But by the second half of the previous century, there was an increasing appropriation of the term, resulting in the explosion of words which originated from the word orag. Among these words are:

orag-orag — tantrums
oragan — to hit, to strike, to injure, or harm
kaoragan — vanity, whims
orag-oragon — wild, irresponsible
orag — power, ability, talent
pahingorag — abundance, plenty, numerous
pag-oorag or nag-oorag — improving or developing
nangongorag — to be brutal
nakakaorag — irritating, annoying
paororagan — contest of ability
inooragan — to be obsessed, to be overwhelmed by something or someone

Evidently, unlike in the previous centuries when it carried a singular meaning, and was always associated with vice or immorality, today the word is gradually acquiring a variety of implications, even more positive ones. Although it still retained within its semantic cosmos, the less palatable significations, nevertheless, it could now imply more positive attributes, such as skill and even greatness. In the early 80s a Bikolano publication which had its circulation throughout the Philippines and even in some Bikolano communities abroad, has taken the word Oragon as the title of its publication, something quite unthinkable in the 19th century. Unfortunately the newspaper eventually folded up, showing that it failed to live up to its title.

Indeed, in the contemporary setting, the word oragon is increasingly associated with achievements, but still confined within the male gender. Today an oragon could mean an achiever, one who is never daunted by the adversities he encounters in life. He is calculating and yet aggressive. He is creative and resourceful, cunning and illusive, audacious and vain, romantic and playful. He easily finds ways and means to escape snares and straits, to circumvent policies and rules. With whatever meaning it now carries, the word orag or maorag or oragon has definitely become the most favorite symbol of the best in the Bikolano. In fact, last December 30, to mark the turn of the century and the millenium, a local radio station launched an award which rendered honor to prominent Bikolanos who had brought fame and honor to the region for the past five hundred years. The award was named Millenium Oragon Award.

__________________

Full text copied from HINGOWA: The Holy Rosary Seminary Journal, Volume IV, Number 2, March 2001 Issue. I asked the permission of Professor Danilo Gerona to allow me to publish this article in my literary blog. Sa hiling ko, dapat lambang bikolano basahon ini, tanganing masabutan ninda asin mahiling an etymology asin ebolusyon kan tataramon na Orag.

Professor Danilo Gerona holds an MA in Philosophy at the Ateneo de Manila University and PhD in Philippines Studies: History at the University of the Philippines. He is an Assistant Professor of the Department of Social Sciences at the Ateneo de Naga University. He is a well known Bikol Historian and has delivered various lectures and seminars regarding Bikol Culture and History. He authored the books From Epic To History: A Brief Introduction To Bikol History (City of Naga:Ateneo de Naga, 1988) and Naga: The Birth and Rebirth of a City.

Matang Ambon

2008-07-03T12:36:00.002+08:00

ni Frank V. Peñones Jr.

Siguro siring kaini an saimong sinabi
pantay na pagkakataytay nin mga bagay-bagay
sa uniberso sa luhang ambon nakabitin sa
espadang dahon, salming asin pugol an kinaban
sa kristal na ibabaw, ga-semilyang kabilugan,
na pinapundo an panahon sa sarong momento,
binalga an ley nin gabat asin butong kan daga
sa balanse nin sarong nagtutulay sa alambre.

Alagad, hilinga kun pa' no an siring na mata
nagiging maisog asin batbat na dagom-dagom
an saiyang ugong, kinukubanan an toninong
na mga harong. An alupoop sa mga kahoy,
bakong aso na naghahali sa mga kusina
pagka-aga kundi mga nagsilyab na pulbura.

Sta. Cruz, Iriga, July 7, 2008

Dew Eye

Perhaps this is what you had been saying
as the even alignment of things
in the universe in the teardrop dew hanging on
a sword leaf, reflecting and holding the world
on its crystal face, its seed-like fullness
which halted time in a moment,
defied the law of gravity and the pull of the earth
in a balance of a tightrope walker.

But look at how the same eye
becomes a fierce and iron dragonfly
its drone surprising the sleeping
houses. The fog in the woods,
is not really smoke coming from a kitchen
at dawn but from the spark of gun powder.

Si Frank Penones Jr. (fpj), sibot sa paghaman kan saiyang creative thesis project na may titulong P.I.: Poetry and the imagiNation, sarong koleksyon nin mga ekphrastic poems sa English na nakabase sa mga kolonyal na representasyon biswal kan Pilipinas. May pighahanda man siyang bi-lingual na koleksyon nin saiyang flash fiction sa Bikol asin English na inapod niyang "dalistorya."

Beautiful words

2008-07-03T10:03:00.000+08:00

by Vic Nierva

TO emphasize my point, I am using the other language. To write in Bikol, my native tongue, in admiration of the language itself may only make me find myself in the end lacking in expression. For example, I feel awkward saying how magayón is magayón, rather than enunciating ‘beautiful’ or the Latin ‘amoenus’ for the word magayón. Aside from the utter insufficiency of meaning, and despite the possible changes when suffixes and compounding words are attached to it, the word magayón itself cannot suffice a passionate Bikolano’s desire to describe the very word which represents . It can be perhaps what I consider as humility of every language — or of the people speaking it — that makes it unable to optimize the articulation of respect of itself. In many ways, using other language to describe our own vocabulary entries suggests recognition of linguistic differences. It only shows that our language is indeed a language, and thus, it is an entirely established cultural entity and that it is worthy of respect from any other cultures. This is different however from the respect a language gains when one uses or speaks it.

Adrian Remodo has the best way of articulating it: paghubà sa magayón—where magayón is the ‘other’ or better-half of maórag and where both magayón and maórag can stand on their own respective terra firmas. In many of the world’s major languages, the consideration of gender identification is still present in their manners of declension. A gapô or a rock may come out as a female or a male entity based on usage, situation, and other factors. Alas, the use of guápa and guápo in Spanish is even more complex than the way we think. Those who are familiar with any of the Romance languages know this.

We do not have this complexity in our own Bikol language. Magayón, which we use to admire the feminine, does not change when we describe Gotâ Beach with it. Much more, our maórag has already gone through innumerable tests, even damnations, it has been bruised by our own history, only to come out as maórag as it is. Our language is a strong and beautiful tongue, and I am proud of it, perhaps you are too. I remember a Visayan friend who once candidly told me that our magayón is perhaps the most beautiful word for the word ‘beautiful.’ Now, think of that.

Our kamálig nin tatarámon is as rich as any other vocabulary. But we, its native speakers, who love the language and who are passionate about it to the point of trembling for it, may declare it as the most beautiful language in the world. This may also be true of course to the Japanese, Yucatans, French, Kenyans, and others, who love their own respective tongues. As I write this, I can only imagine the ancient people of Ibalóng who had put Bikol language together. Some naughty questions on vocabulary formation razzed my mind: who invented the word makanós? kitô, the Bikol word for sexual intercourse? or angsúd? or hurínghuding? magayón? maórag? For they seem to be, and I think they indeed are, perfect representations of the entities they respectively represent. I remember Fr. Wilmer Tria’s pag-aláman for ‘impending danger’ when Kristian Cordero, Carlo Arejola and I were actually considering katibaádan. There is erokán and haróng for home or abode; dapóg for stove; ratâ or tikrág for drop or fall; hapíhap for caress; agyát for challenge; súgok for egg; sungó for firewood. The list is endless.

The famous Jesuit philosopher Roque Ferriols perfectly puts it: kahulugán. For Filipinos, it must be a better way of saying than saying ‘meaning.’ Kahulugán is when everything falls — húlog — into its proper place. Our forebears, the inhabitants of Ibalóng long before the Occidentals arrived, were geniuses in their own way to have set what kahulugán is for us and thereafter provide for us such a sweet yet solid language.

To discover this, one has to be intimate with the language itself, speak it by heart, and learn to discover with a childlike sense of amazement how beautiful a language can truly be. To discover this, one has to reflect, as a child reflects and grins on foliage dancing by the easterly winds. For language is not just a requirement for survival; it something that we live, more like the air we breathe. To become aware of language as an essential component of one’s culture, then to stumble on it as something that is majestically beautiful, is to discover an unlimited way of discovering oneself. It is only when we are able to conquer the world of words when we can move on to transcend to other dimensions—the very same thing that happens to a lover after discovering his own perfect way to articulate love.