Gîpaw Bikol

An Literaturang Bikol sa nakaaging apat na taon

ni Carlos A. Aréjola

GÎPAW BIKOL! Iyan an pigpapadarang text kan parasurat na si Jun Balde sa Kabulig Bikol¹ kun igwang magayon na bareta, arog baga kun igwang Bikolano na nanggana sa kontes o igwa nin bagong libro na nagluwas. Iyan man an pigpapaabot ko sa saindo ngunyan na aldaw!

Gipaw Bikol! Has the corpus of Bikol literature expanded or developed? Is publishing better? Is Bikol literature being read and taught in schools and elsewhere? Are we better off today?²

Mga kahaputan ini kan taon 2000 sa Legaspi kan ginibo duman si enot na Pagsurat Bikolnon. Siring kan pagtiripon tang ini ngunyan, an pagtiripon na nasambit saro man na  kumperensiya nin mga parasurat, paratukdo asin mga indibidwal na tawo na nagmamawot na igwang mga maginibohan sa pagpatalubo kan Literaturang Bikolnon.

An dating mga kahaputan tama na hinapot giraray kan taong 2004, sa ikaduwang kumperensiya na inapod nang Pagsurat Bikolnon: An Ikaduwang Kabtang. Siring kan naenot na paghaharampangaj kan mga parasurat asin paratukdo kan taojg 2000, ginibo an Pagsurat Bikolnon 2 sa Aquainas University sa Legazpi, padagos na pigpadalagan kan Center for Cultere and the Arts na pinapamayuhan kaidto ni Prop. Jazmin Llana na iyo man an nagtindog na direktor kan kumperensiya. Sa saiyang situationer³ na pigbasa duman, bilmg na pigsimbagan ni Prop. Paz Verdades Santos kan DLSU an mga kahapotan na nasambit.

Ano na daw an kamugtakan kan Literaturang Bikolnon ngunyan? Are we better off today?

Hihingowahon ko na makatao nin kasimbagan sa mga kahaputang ini bilang pagtakud kaining pagtiripon ta digdi sa siyudad nin Naga, ngunyan na taon 2008 sa duwang kumperensiyang nasambit. Tinatakod ta man ini sa sarung seminar na pinamayuhan ni Prop. Ma. Lilia F. Realubit manungod sa Literaturang Bikol kan taong 1999, sa sarung workshop manungod sa pagtukdo kan satuyang literaturang sa eskwelahan kan taong 2000 sa Ateneo de Naga, asin sa iba pang pagbuburuburunyogan, digdi sa Kabikolan o kunsaen man, na nagmamawot na mapalakop an kaaraman manunungod sa satuyang Tataramon asin Literatura. Pigtatakud ta ini bilang pagsalinguy sa mga dati nang naginibohan, bilang sarung pakikisuamaro. Sa paghaharaharampangan tang ini, pigpapadagos ta an dialoque, an pagurulay-ulay na pinunan ninda, sarung sayud na pagtaram na saro kitang komumidad.

Ini gayud an parating purupangadiye kan sisay man na nagpuon o nagtugdas nin anuman na proyekto. An igwang magpadagos kan mga napunan na, tanganing padagos ining magtalubo, magsaringsing. Hihilingon ta, sa pag-uruurulay ta ngunyan, kun nagtalubo o nagsaringsing mananggad an satuyang literatura sa nakaaging apat na taon.

Mga Bagong Panurat

Has the corpus of Bikol literature expanded? Definitely. Totoo an nadadangog nindong mga huringhuding. Igwa nin renaissance o pagbuburak liwat, resurgence⁴ sa Literaturang Bikol ngunyan. Pano an dulay⁵, sabi ngani kayan ni Marne Kilates. Dai ini mahihimutikan kun hihilingon an listahan kan mga pigsurat sa huring apat na taon, an bilang kan mga bagong libro o an bilang kan mga libro na inuunog na sana, luluwagon na man sa haraning panahon.

Padagos na naglalaba an listahan kan mga nagsusurat sa Tataramong Bikol, an pira sa mga pangaran midbid ta nang dati. Midbid ta si Judith Salamat bilang akademikong tawo, midbid ta si Edgar Ramores para sa mga cause-oreinted groups kun sain kaayon siya, si Nestor Alagbate bilang paratukdo, sinda Victor Dennis Nierva asin Buboy Aguay bilang mga tagaentablado, asin si Fr. Philip Francis Bersabe bilang padi, alagad sa huring apat na taon ta na namidbiran sinda bilang mga manunurat sa Tataramong Bikol.

Dai diyan nagpupundo an listahan kan mga bagong pangaran⁶ na aantabayanan ta. Dakul an nababangkag na sa sunod na isusurat ni Francia Sales, ni Jerico Rebadeo, Rod Boquiron, Michelle Bayos, Janet Fabay asin Eurely Arroyo na nagsurat nin sarung katipunan nin rawitdawit sa tataramong Buhinon- sarung bagay na kinaoogma ko ta diit pang gayu an naisurat igdi kaya dakulang kadugangan sa pag-aadal kan Tatarmong Bikol.

Padagos man sa pagsurat sinda Rudy asin Selina Alano, Jo Bisuna, Rizaldy Manrique, Raffi Banzuela, Jun Belgica, Tito Valiente, Noel Dorente, Frederick Lim asin Carlos Briones. Iyo man sinda Kristian Cordero, Jason Chancoco, Jimpol Borlagdan, Jun Pesimo, Esting Jacob, Marissa Casillan, Aida Cirujales, Sonny Sendon asin Adrian Remodo. Dawa si Frank Penones asin Jazz Llana padagos na nagsusurat dawa yaon sa Amerika.

Apwera sa mga rawitdawit asin mga osipon, igwa nin mga bagong saysay, osipon na pan-aki, nobela, halipot na dula, halawig na dula asin halipot na dula na pan-aki an mga nasurat sa Tataramong Bikol kan nakaaging apat na taon. Dawa totoong diit pang gayu an mga ini asin huruhalawig na panahon pa bago masabi tang igwa na, indeed, nin corpus sa mga genres na nasambit, naoogma ako sa bagong mga panurat na ini ta tanda ini kan padagos na paghimo kan satuyang mahihigos na parasurat.

Igwang mga nasurat manungod sa diaspora, migrasyon, gender equality asin labor unrest sa mga bagong akda sa satuyang rona. Dakul an mga nasurat na nagpapahiling nin pagkamoot sa banwaan, pagmakulog sa kapalibotan, paninindogan sa katalingkasan, katanusan, asin karahayan nin boot bako sana sa mga lingua franca na Bikol Naga asin Bikol Legazpa,  kundi dawa sa Bikol Tabaco, Sorsoganon, Masbatenyo, Rinconadang Iriga asin Buhinon.

An Tigsik Tugalsik, an serye nin mga tigsik ni Jason Chancoco sa Bikol Naga asin Rinconada kun sain an nagtitigsik sarung Bikolanong Intsik, sarung paghawan nin dalan na aantabayan ta. Alagad ngunyan pa sana, sayud kong sasabihon: dakulang kadugangan sa satuyang literatura an panurat na hali sa arog kaining punto de bista, kadugangan dawa gayud sa Literaturang Tsinoy⁷. Igwang mga nagruluwas na mga bagong panurat manungod sa gay experience alagad bakong pa ining paglaladlad nin kapa- na siring baga kan gay writing sa ibang rona- kundi tema man kan mga manunurat na bako man mga taal na bading. Sinambit ko an mga bagay na ini ta nagtatao iné nin complexion sa panurat Bikol.

Mga Bagong Lagda asin Iba pang mga Kasiribotan

Ta pira sa mga panurat na nasambit yaon na sa mga libro asin mga antolohiya, magayon gayud na pag-ulayan ta na an publishing. Is publishing better?

Sa sarung informal survey na ginibo ko, an Burak an Dahon Panrawitdawit, na piglalagda ni Gode Calleja asin kan Balay Ibalon, an nagluwas na pinakamatagal, an longest-running sa gabos na mga babasahon na panliteratura sa satuyang rona ngunyan. Limang bolyum na an naibungsod kaini puon kan nagluwas an enot na bolyum, an Sarong Rambong na Burak, kan taong 2003 asin padagos na naglalagda nin mga rawitdawit kan mga Bikolanong parasurat na yaon sa manlaen-laen na surok kan kinaban. An surubahan ngani, an pararawitdawit dai pa global kun dai ka pa nagluluwas sa Burak

Saro pang magayon na bareta: Buhay na giraray an Bangraw! An Bangraw po an babasahon na binareta satuya ni Prop Doods Santos kan taong 2004 sa Pagsurat Bikolnon 2. Haloy-haloy na panahon man na nagrumarom an banaag kaini alagad, ini sanang nakaaging Marso, igwa kitang bagong tingraw na nahiling kan pigpapadagos ni Vic Nierva an Bangraw bilang sarung e-zine asin inaapod nang Bangraw Light. Magigiromdo na naka-onseng luwas man sinda Esting Jacob asin mga kairiba bago nawara an Bangraw sa mga newsstand. Nakatulong luwas na an nasambit na electronic magazine asin naglalagda giraray nin mga rawitdawit asin mga halipot na mga pagiromdom kun nuarin an arog kaini o kun sain an arog kaiyan.

Duwang babasahon an nagluwas sa Legazpi kan taong 2004: Enot, an Bikol, sarung bulanan na katipunan nin mga rawitdawit, halipot na osipon asin mga saysay. Ikaduwa, iyo an Tomas SUWS, naglagda nin mga rawitdawit asin seasonal gayud an luwas ta an nahiling kun kopya, patawad kun nakulangan ako nin oras tanganing naghanap, sarong summer issue na inapod, Pangkayab sa Tag-init 2004. An duwang babasahon parehong pigsuysoy ninda Jun Belgica asin Raffi Banzuela, pareho na nagboot kuta na mapalakop an mga Panurat Bikolnon sa Albay Bikol alagad tuninong na ngunyan.

Kan taong 2005, piglagda kan OragonRepublic.com, sarung Bikolanong webpage, an sarung antolohiya, an Salugsog sa Sulog, alagad dai na nasundan si enot na luwas kaini. Padagos an pagluwas kan mga rawitdawit asin osipon sa mga babasahon sa mga kampus, dawa diit pang gayu. Igwa nin pirang rawitdawit sa mga isyu kan Kaleidoscope sa Universidad de Santa Isabel, sa The Pillars sa Ateneo de Naga University, sa Sapiensia sa University of Saint Anthony, sa The Rays sa St Louise de Marillac School of Pili, sa The Mentors sa Bicol University-College of Education, sa Bandillo sa San Antonio National High School sa Tabaco.

Nagkaigwa nin pakontes sa Ateneo kan 2006, an Mundag Literary Awards, asin pirang mararay na panurat sa Tataramong Bikol an nabasa ko duman. Nadangog ko kaidto na nag-iisip sinda na iluwas an mga nangganang panurat sa sarung libro alagad ano daw an nakaulang ta dai pa nadagos? Igwa man nin mga siring na pakontes kun Linggo ng Wika asin National Book Month sa Aquainas University, puon pa kan taong 2005. Limang taon nang igwa nin Arts and Literature Day sa Mariners Polytechnic Colleges, pigpapadalagan kan paratukdo na si Mrs. Myrna Alanis.

Diit-diit naman naglalaog an panurat Bikol sa mainstream. Pirang taon na na igwang mga panurat sa Tataramong Bikol na nagluluwas sa Ani⁸, an taunang babasahon na panliteratura kan Cultural Center of the Philippines. Iyo, igwa idtung dakittaramon tanganing masabotan man kan bakong mga Bikolano.

Magkakaigwa kuta nin special na Bikol issue an SanAg⁹, an literary journal kan University of San Agustin sa Iloilo alagad garo naabala nguna ini, mapadagos pa man kuta. An pagluwas kan mga Bikolanong parasurat sa SanAg sarong pagsusog sa kasaysayan. Magigiromdoman na an enot na printing press sa parteng idtu kan Visayas pinunan nin sarong Bikolano, si Mariano Perfecto, na iyo man an nagmukna kan Imprenta de Nuestra Senora de Penafrancia digdi sa Nueva Caceres, an lumang pangaran kan Siyudad nin Naga, kan 1880 -an taon na pigsasabing nagpuon an golden era kan Literaturang Bikol.

Mayo man kita nin regular na babasahon na panliteratura sa Bicol ngunyan, dakul man an mga blogs sa internet na nagbabalangibog kan panurat Bikol. Yaon an blog ni Kristian Cordero, ni Rizaldy Manrique, Vic Nierva, Jason Chancoco, asin Marne Kilates kun sain yaon man an Poet’s Picturebook na sarung magayonon na online poetry journal. Magigiromdoman na nagPodCast si Chancoco kan saiyang mga rawitdawit kan 2007. Padagos pa man an Kaiba, sarung Bikolanong webpage na pinadadalagan ni Perry Calara.

Sarung kaburunyogan nin hoben na mga paratugtog, pintor, parasurat asin kaggibo nin pelikulang indie, an ABKAT o An Banwa: Kultura buda Art kan Tabaco, Inc., an naglalagda nin sarung bulanan na e-zine, an Haraya, pigsusuysoy ni Eric Lim na nagin tagasuysoy man kan multilingual na Latian, sarung babasahon na panliteratura sa Aquainas University kan taong 2005. Kasuarin sana, nagluwas an ABKAT nin sarung CD recording, An Tanog Tabaco. Duwa sa mga awit sa CD nakasurat sa Bikol, sinurat kan premyadong parasurat na si Jimpol Borlagdan.

Buhay pa an seksyon na panrawitdawit sa The Bikol Reporter, minsan igwa man sa The Bicol Mail. An dating mga kolum sa English ninda Kristian Cordero asin Vic Nierva pigsusurat na ninda sa Bikol ngunyan. Nag-eenglish sana si Vic sa saiyang kolum kun anggoton nang marhay, arog kan biyo bagang napungot sa mga pulitiko duman sainda sa First District asin biyo-biyong nagpara-English sa Vox Bikol. Sa Tataramong Bikol man an kolum ni Aldy Manrique asin ni Judith Salamat sa Bikol Reporter. Iyo man an kolum ni Adrian Remodo asin Msgr. Rodel Cajot sa Vox. Si Msgr Cajot, sarung accomplished poet. Nabasa ko an saiyang mga sinurat sa dating Homelife, an magazine kan Society of Saint Paul, kan panahon na an mga contributor kaini arog ki Estrella Alfron, Aida Rivera Ford o Federico Licsi Espino. Yaon pa man an seksyon na Dagdagan an Saimong Bikol sa Vox. Minsan, nagluluwas man an kolum ni Fr. Wilmer Tria na nagtutukdo nin Bikol grammar, hali sa libro niyang, An Satuyang Tataramon A Study of the Bikol Language (Lobel and Tria Partnership Co., 2000).

Pirang mga libro nin literatura an nagluwas kaining nakaaging pirang taon. An librong Mga Tulang Tulala ni Kristian Cordero, na nagluwas pirang bulan bago an Pagsurat Bikolnon 2, ginawadan kan 6^th Madrigal-Gonzalez First Book Award kan taong 2006. Dakulang bareta ini kaidto, kabaing gayud kan pagbanga kan dagat sa Egipto asin pagbalyo kan mga Israelita. Big deal talaga, ta an nasambit na libro iyo an enot na libro nin rawitdawit, enot na libro na hali sa probinsiya asin bakong produkto kan darakulang publishing house sa Manila, na piggawadan kan nasabing premyo.

Kun sususugon ta an metapora kan pagbanga kan dagat, dakul na libro mananggad an nakabalyo (siring kan mga Isrealita) kaining nakaaging apat na taon: Nagluwas an Balalong Mga Kasabihang Bikolnon (Gold Print Publishing House, 2005), sarung katipunan nin mga ariwaga ni Fr. Philip Bersabe. Nagluwas an Ragang Rinaranga (Agnus Press, 2006) an katipunan nin mga rawitdawit asin enot na libro ni Frank V. Penones, Jr. Nagluwas an Tinipon na Rawit-dawit (Lagdaan ni Sural, 2004) ni Juan Rafael Belgica, Jr.

Piglagda kan GoldPrint an Santigwar mga rawitdawit sa Bikol asin Filipino ni Cordero kan taong 2006. Pigsundan ini kan Antisipasyon asin iba pang rawitdawit sa Bikol asin Ingles ni Nierva, asin Sabi ni Levy ni Liberato “Levy” S. Aureus, pareho kan taong 2007.

Sa mga enot na bulan kan taon tang ini, magkasunod na nagluwas an Pusuanon mga bersong Bikol ni Cordero (GoldPrint Publishing House, 2008) asin an Gibsaw sa Salakab (AMS Press, 2008) ni Buboy Aguay. Asin kun dai na maulangan, maluwas man  ngunyan na taon an Paghuba sa Magayon, an katipunan nin mga saysay ni Adrian Remodo, an Cancion nin Tawong Lipod, an ikaduwang libro nin rawitdawit ni Frank V. Penones, Jr., asin an Que este lugar kan äayo sa sadiring banwa, libro nin rawitdawit ni Jimpol Borlagdan.

Kabali sa mga inuunog na libro na pigsasabi ko subago an katipunan nin mga tigsik ni Aida Cirujales, an libro ni Jun Pesimo, an nobela ni Aldy Manrique, an bagong katipunan nin rawitdawit ni Esting Jacob, asin, kuta man, an  sadiri kong mga libro, sarung katipunan nin mga rawitdawit asin katipunan nin mga dula.

An Mga Pag-aadal

Ano an mga nagyayari sa lado nin pag-aadal o research?

Dakul an mga pag-aadal manungod sa Literaturang Bikol kan nakakaaging apat na taon. Kaibahan digdi an Pagsasatubuanan, an undergraduate thesis ni Jason Chancoco na nakasurat sa Tataramong Bikol. An papel ni Lorna Arejola-Billanes na Journey and Discovery in the Narratives of Merlinda Âobis. An pag-aadal ni Prop Judith Salamat manunggod sa kultura asin literaturang Bikol para sa mga magkapirang papel arog kan From Epic to Palate: The Indian Taro in Bikol Literature, History and Culture asin “Lola” as Bicol Babaylan, o an pag-aadal manungod sa pop culture para sa papel na Blogs and Blogging: Towards a Wider Bikol Readership.

Igwa nin pag-aadal na ginibo si Kristian Cordero manungod sa gay writing sa Bikol.`Ini nagresulta nin sarung papel, Ang Danas at Dahas ng Nasa: Isang Pagtingin sa Larawan ng ‘Bakla’ sa mga Akdang Pampanitikan ng Bikol. Pig-adalan man ni Cordero an mga panurat kan National Artist na si Bienvenido Lumbera, na nagin papel man, an Manoy at Manong: Ilang Pagsilip sa Kahalagahang Pampanitikan ni Bienvenido Lumbera sa Kontemporaryong Panitikan ng Bikol, na pigbasa niya sa sarung lecture series sa DLSU.

Padagos na pigpapapusog ni Prop Doods Santos¹¹ an saiyang teorya sa mga papel na Orag bilang Estetikang Bikol asin Enot na Tinagba: Ang Premio Tomas Arejola para sa Literatura sa mga Wikang Bikol, na pigbarasa niya parte kan A.E. Litiatco Professorial Chair Lecture kan DLSU. Naggibo man si Dr. Santos nin pag-aadal manungod sa underground lit kan Bicol-

ini nagresulta kan papel na The Rebel in Bikol Literature. Apwera kan padagos na pagtukdo, pagdadakitaramon, padagos man an pag-aadal na ginigibo niya manungod sa mga kontemporanyong panurat sa Bikol. Igwa siyang bagong papel na pigbasa sa Ateneo kan nakaaging Pebrero, an Alvin B. Yapan: Bricoleur Extraordinaire, na hali sa pag-aadal niya kan mga panurat kan taga-Pili na si Alvin Yapan.

Sarung bareta na hali sa parasurat na si Dr. Orfelina Tuy, na sarung halangkaw na opisyal man kan DepEd Region V, an boot kong iheras saindo: Sarung proyekto kan rehiyonal na opisina kan DepEd, an Teaching Beginning Reading for Children Using the Mother Tonque, an pupunan ngunyan na taon digdi sa Bikol. Ta yaon pa sana sa experimental stage, ini gigibohon nguna sa mga probinsiya kan Cam. Sur, Sorsogon asin Albay, sarung lakdang tanganing matukduan an mga kaakian ta na magbasa, alagad, sa hiling ko, dakulang kadugangan man sa pagpapalutaw kan tataramon ta na pigsisikwal kan sistema nin edukasyon sa satuyang nasyon. An proyekto pupundohan kan Spanish Embassy asin naglalakdang man na magkolekta kan mga Bikol folktales, mga osipon na pan-aki na gagamiton sa mga librong ilalagda kan DepEd para digdi.

Ikakaogma gayud ni Dr. Cyril Conde an baretang ini. Pirang taon na niyang adbokasiya an mapag-aadal an satuyang mga oral narratives o usipon. Siring ki Dr. Santos, igwang theorizing in progress man si Dr. Conde sa saiyang libro, Voice of Silence in Bikol Culure and Literature (Ateneo de Naga University Press, 2008) na magigin dakulang kadungangan sa pagpapasabot kan hiwas asin rarom kan satuyang literatura. Duwang pa-aadal pa, parehong mga disertasyon na pan-MA sa UNC, an makakaambag man, an Mga Nirukit-dukit: Woven Words for Bikol Forty Poems 1999-2006 ni Esting Jacob asin an thesis ni Geraldine Alvina manungod sa mga kontemporaryong rawitdawit sa Bikol.

Boot ko man ibareta saindo an duwang proyekto na kinasisibotan ko ngunyan. Enot, an English Translation Program kan Bienvenido Santos Creative Writing Center (BSCWC) kan DLSU. Ikaduwa, an Tuklas Sining sa Cultural Center of the Philippines. Sa proyekto kan BSCWC, nagpili ako nin tulung osipong Bikol asin anom na rawitdawit- out of a several dozens na pigsurat sa laog kan nakaaging siglo -asin sakuyang pigdadakitaramon ngunyan. An mga panurat na nasambit gigibohong libro kan DLSU, kaibanan kan mga napiling panurat hali sa ibang rona. An ikaduwa, iyo an papel na pig-iipos ko para sa Tuklas Sining. Ini po babasahon ko sa maabot na Septyembre 26, parte kan pan-anibersaryong selebrasyon kan CCP. An Bikol an kasaro-saruing rona an pig-imbitaran sa selebrasyon. Babaretaan ko kamo kun ano an kakaabtan kan duwang proyekto sa maabot na panahon.

Are we better off today? Ano an mga igwa na kita? Ano an mga mayo pa?

Mayo man nin kategorya para sa Bikol sa Palanca awards, igwa man kita nin Premio Tomas Arejola¹² para sa Literaturang Bikolnon tanganing magtao nin pagmidbid sa mararay na panurat igdi satuya. Sadit sanang gayu an kuwartang nagaganahan digdi alagad dai maghandal, baka lamang magdakula man ini sa maabot na panahon.

Nagpoon sa duwa sanang kategorya (rawitdawit asin osipon sa taong 2004, osipon asin halipot na dula na pan-aki sa taong 2005), an Premio igwa na ini nin pitong kategorya ngunyan, asin, instrumental man gayud sa pagpapalakbang kan corpus kan satuyang literatura. Duwang nobela, onseng bagong osipon, pitong bagong saysay, sampulong bagong osipon na pan-aki, duwang halipot na dula na pan-aki, asin biente-unong katipunan nin mga rawitdawit an pigmidbid kan Premio Arejola sa laog kan apat na taon.

Ini po an mga nanggana sa Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon:

2004—Kristian Cordero (rawitdawit) asin kan Rizaldy Manrique (osipon)

2005—Frank Penones, Sonny Sendon asin Jose Jason Chancoco para osipon na pan-aki/ Jose Jason Chancoco para sa halipot na dula (honorable mention)

2006—Carlos Aureus (nobela), Adrian Remodo (saysay), Jimpol Borlagdan (rawitdawit), Nestor Alagbate (osion na pan-aki), Edgar Ramores (osipon), Parasurat kan Taon: Edgar Ramores

2007—Victor Dennis Nierva asin Jimple Borlagdan (rawitdawit), Judith Balares-Salamat (saysay), Marissa Casillan (osipon-honorable mention), Parasurat kan Taon: Judith Balares-Salamat

An mga ginawadan kan Masirang na Bituoon kan Kabikolan o Lifetime Achievement Award:

2004—Prop. Maria Lilia F. Realubit, PhD

2005—Luis Cabalquinto asin Gode Calleja

2006—Liberato “Levi” S. Aureus asin Luis Dato

2007—Abdon M. Balde, Jr. asin Leonor Rojano Dy-Liacco

Ano pa an igwa na kita? Igwa na kita nin writers’ workshop, an Juliana Arejola-Fajardo¹³ Workshop sa Pagsurat-Bikol, na ginigibo sa Pili. Lagpas sisentang fellowship grants na an naitao kaini puon kan taong 2003. An workshop igwa nin sarung tree-planting activity, an Nagtanom Ako nin Pili sa Banwaan nin Pili. An mga puon nin pili, puon nin kahoy na indigenous sa satuyang rona, tinatanom sa ngaran asin onra kan satuyang mga parasurat. Igwang taon na pigdedicate an mga puon ki Frank Penones. Igwang taon na ki Prop Doods Santos. Igwang taon, ki Prop Lily Realubit, ki Direktora Orfelina Tuy, ki Fr. James O’Brien, SJ pigdedicate an mga puon. (Trivia: An Premio Tomas asin Juliana Workshop ginawadan kan Siyudad nin Naga nin Mayoral Recognition Award kan sarung taon.)

Huli gayud sa sayud-sayud na klimang pangkultural na igwa ngunyan, dakul sa mga parasurat ta an nakabalyo (giraray, siring kan mga Israelita) asin nanggana sa mga pan-nasyonal na pakontes. Tuguti ako na basahon saindo an listahan kan mga premyong naganahan kan mga Bikolanong parasurat sa luwas kan rona kan nakaaging apat na taon. Gibohon ta ining alphabetical tanganing mayo kita nin problema sa billing:

Abdon Balde,Jr.—nanggana kan Juan C. Laya Prize for Best Novel kan 2004 para sa librong, Hunyango sa Bato

Adrian Remodo—nanggana an saiyang akademikong papel manungod sa tataramong Miskol sa Sawikaan: Salita ng Taon Conference kan 2007

Alvin Yapan—Jaime Laya Award for Best Fiction in the Vernacular para sa saiyang librong, Sa Sandali ng Mata; Best Short Film para an saiyang halipot na digi film na Rolyo sa Cinemalaya, parehong kan 2007

Azucena Grajo Uranza—nanggana nin Jaime Laya Award for Best Fiction sa National Book Award kan 2005

Carlos Arejola—nanggana nin 3^rd Prize sa kategoryang screenplay kan Palanca Awards kan 2006

Estelito Jacob—Honorable Mention sa Gawad Collantes asin 3^rd Prize sa Homelife Poetry Contest, parehong kan 2007

Frank Penones—nanggana kan James D. Phelan Literary Award sa San Jose State University sa California para sa saiyang mga rawitdawit sa Ingles

Honesto Pesimo, Jr.—1^st Prize sa Homelife Poetry Contest kan 2006, Ikalawang Gantimpala sa Gawad Surian sa Tula-Gantimpalang Collantes kan 2007

Jose Jason Chancoco—2^nd Prize sa Gawad Collantes kan 2005, Honorable Mention kan 2007, ginawadan kan KWF kan prestihiyosong Gawad Soc Rodrigo, 1^st Prize sa Homelife Poetry Contest man kan 2007

Kristian Cordero—1^st Prize sa Homelife Poetry Contest kan 2004; Madrigal First Book Award kan 2006; 2^nd Prize sa kategoryang Fiction Filipino sa Palanca Awards sa 2006; 2^nd Prize sa Homelife kan 2007, gagawadan nin Writer’s Prize kan NCCA sa maabot na Hulyo 25

Lorna A. Billanes—Honorable Mention sa PBBY-Salanga Writers Prize kan 2006

Luis Cabalquinto—1^st Prize sa English caregory kan Homelife Poetry Contest kan 2007

Marne Kilates—Best Translation Award para an saiyang dakitaramon kan Librong, Gagamba sa Uhay ni Rogelio Mangahas sa National Book Award 2007

Maryann Moll—3^rd Prize sa kategoryang English Fiction sa Palanca Awards kan 2005

Sonny Sendon—Honorable Mention sa Poetry category kan Maningning Miclat Literary Awards kan 2007

Willy Prilles—nanggana sa online na pakontes kan Komisyon sa Wikang Filipino para sa saysay sa Filipino

Are we better off today?

Dawa mayo pa nin darakulang bookstore chain igdi satuya, yaon man an St. Paul’sBook Center,  Giringiting, Bookshop, an mga saradit na tindahan nin libro na nagpapabakal kan mga libro ta. Yaon an Roco Library, an Legazpi Library, an Museo de Caceres, an Madrigal Center – na mga nagpapabakal, minsan, nangduduhol pa kan mga libro ta sa mga bisita ninda.

Dawa siring, gabos sa mga darakulang tindahan nin school supplies sa laog kan mga malls na nagtitinda man nin mga libro, igwa nin mga librong Pilipino, iyo, alagad mayong mga libro na nakasurat sa Bikol.

Dakul na proyekto an pigpunan kan nakaaging apat na taon. Magkapirang mga bagong kaburonyugan an nabilog, arog baga kan Sumaro Bikol. Bikolista. Rehistrado na sa SEC asin dakul an mga boot gibohon.

Dakul man an mga nagin kasiribotan na pankultural sa laog kan mga eskwelahan. Siring kan dati, mga paratukdo an nagpuon-puon. Si Jazmin Llana an nagpuon kan Supay sa Aquainas. Mga paratukdo man kan Aquinas an pagpapadalagan kan Rokyaw, sarung pagtiripon-tipon na pankultural duman kun enot na semana kan Pebrero. Si Esting Jacob an nagpuon asin padagos na nagtutulod kan Ratsasada: Sarong Hapon nin Rawitdawit sa UNC. Inisyatiba man niya an Pabasang Berso kan nag-igdi si lit class ni Dr Santos sa grad school kan DLSU. Sarung paratukdo man, si Vic Nierva, an nagpuon-puon kan Sarung Banggi: Poetry Reading sa Conspiracy Bar sa Visayas Avenue, Quezon City. Kan Disyembre taong 2006, nagfundraising pa sinda para sa mga biktima kan Bagyong Reming. Mga paratukdo man an nakaisip, nagtutulod asin nagpapadalagan kan mga pakontes sa oration asin declamation sa Tataramong Sorsoganon sa Kasanggayahan Festival sa Bulan asin sa Butanding Festival sa Donsol. Kanugon na dai na nasundan si pakontes nin rawitdawit, tigsik asin osipon kan DepEd Camarines Sur. Piggibo idtu sa Kaogma Festival kan taong 2006 asin magayon kuta na magibo giraray ta, siring kan mga pakontes sa Sorsogon, para idtu sa mga estudyante nin elementarya asin sekondarya.

An padagos na kasiribotan bako sana sa laog kan akademya. Padagos an mga proyekto kan Sorsogon Heritage Society. Nagka-igwa nin pakontes sa pagpipinta asin pagdidibuho an Minalabac Cultural Society manunggod ki Kulakog, an higante sa usipong Bikol. Nakalibro na an lyrics asin musika kanDotoc ki San Felipe-Santiago asin San Felipe Compra y Santiago Paga¹⁴, sarung porma nin pagpangadiye na inaawit sa Minalabac kun Pista kan Tumatarok. An Tumatarok saro sa pinakadaan na religious festival sa Simbahang Katolika sa Bicol. Importante an pagsasalibro na ini ni Fr. Lorenzo Jarcia III ta an pabayle na dotoc sa Minalabac daing kapades sain man sa Pilipinas.

Sa lambang pagpupuli niya, pigtitiripon ni Gode Calleja an mga librong Bikol para sa sarung book fair, an Ani: Book Harvest duman sa Museo kan Legaspi. Nagkaigwa nin Bicol Writers’ Night sa Lolo’s Bar kan 2006, pinadrinohan kan OragonRep.com. Nakaduwang beses na an Kantaramon na pinadrinohan kan Kabulig Bikol, si saro ngani sa Plaza Quezon pa. Igwa nin pagbasa nin mga rawitdawit sa mga exhibit ni Pancho Alvarez, sarung hoben na pintor na nag-aadal nin political science sa Ateneo de Manila, arog kaidtung pagbasang nadumanan ko sa AMF o ArtsMusicFood sa San Felipe ini sanang nakaaging Abril. Igwa man nin siring na pagbasa sa Pagtanyaog asin sa Orag-Orag, duwang konsiyerto nin mga awit na Bikol asin sadiring komposo kan ABKAT sa Tabaco.

Napaupak kita sa pag-Bikol sa Miss Bicolandia kan nakaaging Septyembre. Napaupak kita sa Arts in the Heart of Bikol, giraray kaisipan ni Kgwd. Bernadette Roco. Nagtatanaw kita sa mga lakdang ni Vice-Mayor Gabby Bordado asin ni Kgwd. Nathan Sergio asin sa iba pang mga patron kan Kulturang Bikolnon sa konseho kan Naga. An Naga City Investment Board nagpadrino nin sarung workshop manungod sa pagsurat nin screenplay para sa film animation. Malinaw tang nahihiling an adbokasiya kan Raul Roco Library (dating Naga City Library) sa padagos na pagpapalakbang kaini kan saindang Bikoliana asin Filipiniana, sa mga serye nin lektura na pinapadrinohan kaini. Sa sarung lektura kan 2006, sarung National Artist for Literature pa, si Dr. Bienvenido Lumbera, an nag-igdi asin nagtaram.

Apwera ki Dr. Lumbera, nag-igdi man an National Artist for Literature na si F. Sionil Jose, kan nakaaging Pebrero para sa Pagpugay sa Pambansang Alagad ng Sining. Labi-labi an nagiginibo kan mga arog kaidtung pagbisita tanganing mapaorog si sinasabi kong klima na pankultural na klima na minamawot ko, bilang representante kan NCLA, na paorogon pa: padagos na ipabisto an satuyang mga parasurat, gamiton an popular media sa lakdang na ini, ibalangibog an panurat Bikol asin pagnominate digdi sa mga gawad o awards, to win wider adherence for Bikol writing, sabi ngani kaiyan sa Ingles, tanganing orog na dakul an mag-anduyog, magbasa, magbabakal kan mga librong Bikol. Tulo sa mga libro ta an pignominate sa National Book Award ngunyan na taon. Sarung beteranong parasurat, sarung paratukdo asin sarung kaburunyogan na nagtutulod kan literatura an pignominate sa Gawad Balagtas kan Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL).

Bilang Pagsuma, boot ko na iheras saindo an mga survey na ginibo kan National Book Development Board—mabalos sa direktora kaini na si Atty. Andrea Pasion-Flores para sa pinadara niyang kopya kan survey result—enot, kan taong 2003 asin an ikaduwa, kan nakaagi sanang taon. An duwang survey pareho nagmamawot maaraman an ugali sa pagbasa o reading habit kan mga Pilipino, halimbawa: kun ano an boot niyang basahon, kun binabakal o nanunubli sana siya kan libro na saiyang pigbabasa, kun anong tataramon an boot niyang basahon, asin iba pa.

Kan 2003¹⁵, hinapot an mga respondent, Anong wika po ninyo gustong magbasa ng mga librong hindi pang-eskwela? Isang sagot lamang po. Mayo an tataramong Bikol sa mga simbag kan respondents. Nadaog pa kan Arabik na igwanin 2 %.

Hinapot giraray ini sa survey kan taong 2007¹⁶. Alagad ngunyan, iba na an sinasabi kan mga numero: 1 % kan mga respondents nagsimbag: Sa Bikol ko gustong magbasa. Garo sadit ini kun iisipon alagad giromdoma na 1% ini kan 9 million, boot sabihon 90,000 an boot na magbasa sa tataramon ta.

Igwang pwedeng magsabing, 1 %? Saditon man! Igwang pwedeng magsabing, 1%? Improvement! An punto ko, ini: Dawa dakul-dakul naman an satong naginibo bilang sarung sektor, dakul pa an pwede tang gibohon, dakul pa an kaipuhan tang gibohon. There is still room for improvement

Pwedeng magpoetry-reading giraray kita sa Lolo’s Bar o Coco Cafe. O pwede man sa Gawad Kalinga na, duman sa sadan, sa parada nin tricycle o padyakan (Tano ta dai?) tanganing mapunan ta na an pakikipag-dialoque sainda.

Pwedeng magbali kita sa mga kaburunyugan o magmukna nin iba pang mga kaburunyugan. O pwede man na dai.

Pwedeng itukdo ta an satuyang literatura sa saiyang kabilogan, sinasalinguy si mga ariwaga asin patukod, si mga usipon- na dai nakasurat, kundi tinataram sana- kan mga kahimanwa ta sa pwera-pwera. O pwedeng dai man.

Pwede na sa satuyang pagtukdo nin English (ta kadaklan satuya digdi nagtutukdo kan tataramon na iyan), pinapasabot ta sa satuyang mga estudyante an pagmakulog sa sadiri tang tataramon, pinapasabot na bakong maluya o inperyor an Bikol sa English. O pwede man na dai na.

Pwede man na kita mismo an maghanap nin mga paagi, manudan, halimbawa, kung pano idudulok an satuyang mga proyekto sa mga ahensiya nin gobyerno arog baga kan NCCA. O pwede man halaton ta na sana na gibohon ini kan iba para satuya.

Pwedeng idakitaramon ta na an satuyang mga panurat. Orog na dakul mananggad an makakasabot satuya kun gibohon ta iyan. O pwede man na bayai sana nguna na yaon ini sa Bikol, ilagda sa Bikol, eenoton na digdi nguna kita mamidbiran, bakalon, basahon, tanganing makabilog man kita nin sarung rona na nagbabsa nin mga libro sa sadiri tang tataramon. Sa pagtubod ko, sa puntong ini kan literatura ta, an dapat tang enoton mayong iba kundi an mga parabasa digdi mismo satuya. Orog tang mapapalakop an panurat Bikol kun sinda an enot na makaaram asin mag-anduyog kan satuyang mga pigsusurat.

To what do you attribute the resurgence of Bikol writing? Hapot ini sakuya kan propesor asin parasurat na si Joey Baquiran kan huri akong magduman sa Likhaan, an creative writing institute sa UP Diliman, kan nakaaging Marso.

Dakul, simbag ko, an mahihigos na parasurat duman samuya. Mahihigos kami ta kadakul pa an kaipuhan gibohon. Kadakul pang pwedeng gibohon.

Kun an man an madesisyunan tang gibuhon pagkatapos sa kumperensiyang ini, totoo lugod na makaambag idtu sa pagpapalakop ta kan satuyang Tataramon asin Literatura, nakaambag man lugod sa pagpapapusog ta kan satuyang rona asin nasyon. Marhay na aldaw asin Diyos mabalos po saindo gabos!


Notes

1. Kabulig Bikol, sarung kaburonyogan nin mga parasurat sa Kabikolan

2. Concept paper kan Pagsurat Bikolnon, 2000, Aquinas University, Legazpi City

3. Paz Verdades M. Santos, Literatura sa Wikang Bikol sa Panahon ng Call Center at Caregiver, 2004

4. Butch Dalisay, Penman, The Philippine Star, Mar 17, 2008: “…and today there are a number of literary blogs devoted to the resurgence (italics mine) of writing in Bikol…”

5. Marne Kilates, 12th Issue, Pano an Dulay/ The Jar is Full A Bikol Poets Folio: “It should be nice to talk about the evident renaissance (italics mine) of Bikol writing…”

6. Si Francia Sales, bareta ko, naglaog sa kumbento tanganing magmadre. Si Jerico Rebadeo nagluwas na sa seminaryo. Kan huri ko siyang nakaulay, sibot siya ta nag-aapply sa call center. Si Noel Dorente nagresign na sa Aquainas asin yaon na sa Manila. Dai ko aram kun nag-enrol na giraray o naggraduate na si Eurely Arroyo sa UNEP. Si Janet Fabay nagtutukdo nin Philippine Lit sa NCF asin nangako sakuya na masurat na man sa Bikol. Sinda Michelle Bayos asin Rod Boquiron pareho nang nag-graduate sa CSSAC asin nagtatrabaho na man sa Manila. Parating kulang an oras sa pagsurat, text sakuya.

7. Lily Rose R. Tope, The Chinese Margin in Philippine Literature (Philippine Postcolonial Studies, UP Press, 2004): Philippine Chinese Literature is defined as “the body of written work published by the Philippine Chinese writers in whatever genre…and in whatever language (Chinese, English, Filipino) whose subject matter can be about the Philippines and Philippine culture and society, about China and things Chinese or about the Philippine Chinese community.”

8. Tulong rawitdawit ni Carlo Arejola asin sarung rawitdawit ni Jason Chancoco sa Ani 31 (2005); sarung hapilot na dula ni Carlo Arejola, tulong rawitdawit ni Jason Chancoco asin duwa ni Vic Nierva sa Ani 33 (2007), parehong pig-edit ni Herminio Beltran.

9. Piglilimbag kan Fray Luis de Leon Creative Writing Center, University of San Agustin.

10. An mga nasabing papel pigbasa ni Dr. Judith Salamat sa mga kumperensiya asin mga symposium duman sa Manila, Rhode Island, USA asin sa Thailand kaining nakaaging apat na taon. Sarung dakulang ambag man sa pag-adal kan literatura an saiyang MA (Honours) thesis sa University of Wollongong sa New South Wales, Australia na Gender Relationships in the Fiction of Bienvenido N. Santos (1992).

11. Si Dr. Doods Santos an proponent kan LIHIP (Literary History of the Philippines) Program kan DLSU, an kagsurat kanAn Maanghang at Matamis na Literaturang Bikol.

12. Si Tomas Arejola, nag-aadal sa Espanya kan panahon kan rebolusyon laban sa Kastila, propagandisata, manunurat, nagin tagapamayo kan La Liga Filipina sa Espanya

13. Si Juliana Arejola-Fajardo, nabotohan na magin Vice-Mayor kan Pili kan 1949, an kaenot-enoting babaye na nagkapuwesto sa konseho munisipal kan nasabing banwaan, an nagbukas kan puwertahan tanganing makalaog an mga kababayehan sa pulitika asin serbisyo publiko duman.

14. Alejandro Roces, Bikol Fiestas, Tumatarok ni San Felipe-Santiago, San Felipe Compra y Santiago Paga, Readings on Bikol Culuture, unpublished transcript, 1990, 11th National Conference on Local History, Naga City

15. NBDB Readership Survey of 2003, National Book Development Board, 2003.

16. NBDB Readership Survey of 2007, National Book Development Board, 2007. Dawa igwang 1% na nagluwas sa survey, dai nakabali an Tataramong Bikol sa “top 7 languages read by respondents” na Tagalog, English, Cebuanao, Bisaya, Ilocano, Arabic asin Ilonggo. An pitong ini man an “top languages preferred by the respondents in their choice of reading materials”.

(Pigbasa sa Pagtukdo-Pagsurat Bikolnon 2008: A Teacher-Writers' Conference kan Hulyo 2, 2008 sa S.T. Annex Auditorium kan Naga College Foundation, Siyudad nin Naga.)

Si Carlos A. Aréjola an presenteng representative kan Souther Luzon (kabali na an Bikol) sa National Committee on Literary Arts. Siya man an convenor kan Juliana Aréjola Fajardo Workshop sa Pagsurat Bikol asin namamahala kan Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon. Siya premyadong parasurat na ginawadan na kan prestihiyosong Don Carlos Palanca Memorial Award for Literature para sa saiyang pasaling pang-entablado. Paluwason an saiyang libro nin mga dula na may titulong "Sayod kong Sasabihon."